Vai trò của hợp tác xã trong phát triển ngành Nông nghiệp và Môi trường

Hợp tác xã: yêu cầu tất yếu trong phát triển nông nghiệp hiện đại

Hiện nay, nông nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu dựa trên kinh tế hộ nhỏ lẻ, manh mún, phân tán, trong khi yêu cầu của thị trường ngày càng cao về chất lượng, tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và sản xuất bền vững. Trước thực tế này, nếu không có một hình thức tổ chức sản xuất đủ mạnh để liên kết các hộ nông dân, rất khó để hình thành vùng nguyên liệu tập trung, khó tiếp cận khoa học công nghệ và càng khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị.

Hợp tác xã nông nghiệp chính là lời giải cho bài toán này. Thông qua HTX, các hộ nông dân không còn sản xuất đơn lẻ mà được tổ chức lại theo hướng hợp tác, liên kết, cùng áp dụng quy trình kỹ thuật, cùng tiêu thụ sản phẩm và cùng chia sẻ lợi ích. HTX trở thành “bà đỡ” cho kinh tế hộ, giúp nông dân khắc phục những hạn chế cố hữu về vốn, kỹ thuật, thông tin thị trường và năng lực quản trị.

Tổ chức lại sản xuất: vai trò cốt lõi của HTX, cầu nối giữa nông dân và thị trường

Theo ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, một trong những vai trò quan trọng nhất của HTX là tổ chức lại sản xuất nông nghiệp theo hướng tập trung, đồng bộ. Thông qua việc xây dựng kế hoạch sản xuất chung, thống nhất giống, thời vụ, quy trình kỹ thuật, HTX giúp giảm chi phí đầu vào, nâng cao năng suất và chất lượng nông sản.

Theo thống kê, đến hết năm 2025, cả nước có 101 Liên hiệp HTX nông nghiệp, 23.000 HTX nông nghiệp. Trong đó có 65% HTX nông nghiệp đạt loại khá, tốt; có 36.000 tổ hợp tác nông nghiệp. Tổng số có 4,15 triệu thành viên tham gia HTX nông nghiệp, có 578 HTX thành viên liên hiệp HTX và 1,4 triệu thành viên tổ hợp tác chính thức trong lĩnh vực nông nghiệp, số thành viên liên kết với HTX, tổ hợp tác hiện nay đang phát triển theo quy định mới của Luật Hợp tác xã năm 2023.

Thực tiễn cho thấy, nhiều HTX đã đứng ra tổ chức cung ứng vật tư đầu vào như giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật với giá thấp hơn thị trường; đồng thời kiểm soát chặt chẽ quy trình sản xuất nhằm bảo đảm an toàn thực phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ… Đây là điều mà từng hộ nông dân riêng lẻ khó có thể thực hiện. Thông qua HTX, sản xuất nông nghiệp từng bước chuyển từ “mạnh ai nấy làm” sang sản xuất có kế hoạch, có liên kết và có định hướng thị trường.

Ông Thịnh cho rằng, trong nền kinh tế thị trường, đầu ra quyết định sự tồn tại của sản xuất. Do vậy HTX chính là cầu nối quan trọng giữa nông dân và doanh nghiệp, giữa sản xuất và tiêu thụ. Thông qua HTX, nông dân không chỉ bán sản phẩm thô mà từng bước tham gia vào chuỗi giá trị từ sản xuất, sơ chế, chế biến đến tiêu thụ.

Đến nay, nhiều HTX đã chủ động ký kết hợp đồng liên kết với doanh nghiệp theo chuỗi giá trị, giúp nông dân yên tâm sản xuất, hạn chế tình trạng “được mùa mất giá”. Không ít HTX còn xây dựng thương hiệu, nhãn hiệu tập thể, tham gia các sàn thương mại điện tử, đưa nông sản vào hệ thống phân phối hiện đại.

Việc HTX tham gia liên kết tiêu thụ không chỉ nâng cao giá trị nông sản mà còn góp phần thay đổi tư duy sản xuất của nông dân, từ chạy theo sản lượng sang chú trọng chất lượng và nhu cầu thị trường.

Thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số phát triển nông nghiệp xanh, bền vững

Trong tiến trình hiện đại hóa nông nghiệp, theo ông Lê Đức Thịnh, HTX chính là chủ thể quan trọng trong việc tiếp nhận và lan tỏa khoa học công nghệ đến từng hộ thành viên. Thông qua HTX, các tiến bộ kỹ thuật, mô hình sản xuất thông minh, nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp tuần hoàn… được triển khai đồng bộ và hiệu quả hơn.

Nhiều HTX đã tiên phong ứng dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất, truy xuất nguồn gốc, quản trị tài chính, kết nối thị trường và đào tạo trực tuyến cho thành viên. Chuyển đổi số giúp HTX nâng cao năng lực quản trị, minh bạch hóa hoạt động và giảm chi phí trung gian. Có thể thấy, những HTX ứng dụng tốt khoa học công nghệ và chuyển đổi số thường có doanh thu cao hơn, hoạt động ổn định hơn và khả năng thích ứng tốt hơn trước biến động thị trường.

Thông qua tổ chức lại sản xuất và liên kết tiêu thụ, HTX góp phần trực tiếp nâng cao thu nhập cho thành viên. Thu nhập của lao động làm việc thường xuyên trong HTX ngày càng được cải thiện, cao hơn so với lao động sản xuất nhỏ lẻ truyền thống.

Đặc biệt, không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, HTX còn có vai trò quan trọng trong ổn định đời sống xã hội nông thôn. HTX tạo việc làm tại chỗ, hạn chế tình trạng di cư lao động tự do, góp phần giữ gìn sự gắn kết cộng đồng và phát huy tinh thần tương trợ, hợp tác trong nông thôn. Đối với các vùng khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, HTX còn là công cụ hữu hiệu trong thực hiện các chương trình giảm nghèo, phát triển sinh kế bền vững và xây dựng nông thôn mới.

Trước yêu cầu phát triển nông nghiệp xanh, giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu, HTX đóng vai trò quan trọng trong việc triển khai các mô hình sản xuất thân thiện với môi trường. Thông qua HTX, các quy trình sản xuất tiết kiệm tài nguyên, giảm sử dụng hóa chất, tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp được áp dụng trên diện rộng.

HTX cũng là lực lượng nòng cốt trong triển khai các đề án lớn như phát triển vùng nguyên liệu tập trung, sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp, nông nghiệp tuần hoàn gắn với tăng trưởng xanh. Việc tổ chức sản xuất theo HTX giúp các chính sách môi trường đi vào thực tiễn hiệu quả hơn.

Bên cạnh những kết quả tích cực, theo ông Lê Đức Thịnh, khu vực HTX nông nghiệp vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Đó là, nhiều HTX quy mô còn nhỏ, năng lực quản trị hạn chế, thiếu vốn và khó tiếp cận tín dụng. Trình độ ứng dụng khoa học công nghệ giữa các HTX chưa đồng đều, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa. Một số HTX hoạt động mang tính hình thức, chưa thực sự gắn với nhu cầu thị trường và lợi ích của thành viên. Việc liên kết giữa HTX với doanh nghiệp ở nhiều nơi chưa bền chặt, còn phụ thuộc vào hỗ trợ của Nhà nước…

Để HTX thực sự trở thành trụ cột phát triển nông nghiệp, theo ông Thịnh, chung ta cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách hỗ trợ phát triển HTX theo hướng thực chất, hiệu quả. Trọng tâm là nâng cao năng lực quản trị HTX, thúc đẩy chuyển đổi số, hỗ trợ tiếp cận tín dụng và mở rộng liên kết chuỗi giá trị. Cùng với đó, cần đổi mới tư duy về HTX, coi HTX là tổ chức kinh tế tự chủ, hoạt động theo cơ chế thị trường, lấy lợi ích thành viên làm trung tâm. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, hỗ trợ ban đầu, tạo môi trường thuận lợi để HTX phát triển bền vững.

“Chúng ta đang thực hiện mục tiêu phát triển nông nghiệp hiện đại, bền vững và hội nhập, HTX không chỉ là một mô hình kinh tế, mà còn là giải pháp tổ chức sản xuất phù hợp với điều kiện nông nghiệp Việt Nam. Phát huy vai trò của HTX chính là chìa khóa để nâng cao giá trị nông sản, cải thiện đời sống nông dân và xây dựng nền nông nghiệp xanh, sinh thái, hiệu quả và có sức cạnh tranh cao”, ông Lê Đức Thịnh nhấn mạnh.