OCOP đang đứng trước một cuộc sát hạch sinh tồn nghiệt ngã, nơi các chủ thể phải quyết định chọn con đường chuyên nghiệp hóa thực thụ hay chấp nhận kịch bản của một phong trào làng nghề “sớm nở tối tàn”.
Số liệu thống kê đến cuối năm 2025 đã phác thảo nên một sơ đồ phát triển thiếu cân đối. Trong khi phân khúc 3-4 sao phủ kín mặt bằng chung, thì những sản phẩm 5 sao cấp quốc gia – vốn là bộ mặt của năng lực xuất khẩu – lại chỉ chiếm vỏn vẹn 0,7%.
Điều này làm dấy lên một cảnh báo về tình trạng “lạm phát” giá trị hành chính, khi những ngôi sao trên bao bì đôi khi nặng tính thủ tục hơn là chứng thực cho năng lực kinh tế tự thân. Nhiều mặt hàng từng gây tiếng vang tại các hội chợ quảng bá nhưng lại nhanh chóng bốc hơi khỏi các hệ thống bán lẻ hiện đại. Lí do là không đáp ứng được yêu cầu cung ứng đều đặn. Đó là hệ quả của căn bệnh thành tích kinh niên, nơi người ta mải mê theo đuổi việc được vinh danh mà quên mất rằng thị trường mới là vị giám khảo công tâm nhất.
Bản chất của nút thắt này nằm ở sự lạc hậu trong phương thức sản xuất và lỗ hổng lớn về tư duy quản trị.
Với gần 2/3 hệ thống chủ thể là những hộ kinh doanh cá thể và hợp tác xã quy mô khiêm tốn, việc xử lý những đơn hàng lớn đột ngột trở thành một áp lực quá tải. Việc lạm dụng kỹ năng thủ công để tạo sự khác biệt vô tình trở thành con dao hai lưỡi, khiến chất lượng sản phẩm thường xuyên trồi sụt, không đồng nhất giữa các lô hàng. Khi đứng trước sức ép thời gian, không ít cơ sở đã chọn cách “đốt cháy giai đoạn”, trực tiếp bẻ gãy uy tín thương hiệu để đổi lấy doanh số nhất thời.
Nỗi lo thực sự không chỉ khu trú ở việc thiếu vốn hay công nghệ, mà còn nằm ở bản lĩnh của đội ngũ điều hành. Những nông dân thuần túy hay nghệ nhân tâm huyết dù nắm giữ bí quyết sản phẩm nhưng lại lúng túng khi đóng vai một quản trị viên kinh tế. Họ rơi vào vòng xoáy của việc mất kiểm soát dòng tiền, mơ hồ về chi phí vận hành và hoàn toàn lạc lõng trước những chiến dịch marketing số hiện đại.
Sự thiếu hụt nền tảng kinh doanh bài bản, kết hợp với tính bấp bênh của nguyên liệu theo mùa vụ, đã dựng lên một bức tường ngăn cách các đặc sản địa phương vươn tới những hợp đồng phân phối dài hạn.
Từ đây, bài toán bảo chứng chất lượng trở nên nhức nhối hơn bao giờ hết. Khoảng cách giữa sản phẩm “mẫu” dùng để thẩm định và hàng hóa bán đại trà đang ngày càng giãn rộng. Một hệ thống quản trị hời hợt, nơi các quy trình sản xuất và ghi chép nhật ký chỉ mang tính hình thức, chính là rào cản khiến sản phẩm khó chạm tới những “chứng chỉ xanh” – tấm vé thông hành bắt buộc để thâm nhập vào thị trường cao cấp.
Thậm chí, việc ứng dụng mã QR hiện nay vẫn còn rất sơ sài, mới chỉ dừng lại ở chức năng giới thiệu mà chưa thể minh bạch hóa nguồn gốc theo từng lô sản xuất cụ thể. Sự thiếu rõ ràng này khiến niềm tin của người tiêu dùng bị lung lay dữ dội khi họ không thể kiểm chứng được giá trị thực bên trong “lớp áo” thương hiệu hào nhoáng.
Thực trạng hậu kiểm lỏng lẻo tại địa phương cũng đang góp phần đẩy OCOP vào thế khó. Khi các nguồn lực chỉ dồn vào công tác phân hạng mà quên mất việc giám sát sau công nhận, những ngôi sao OCOP rất dễ bị phủ bụi theo thời gian.
Để thoát khỏi vòng lặp vinh danh rồi tàn lụi, cần một tư duy hỗ trợ mang tính kiến tạo hơn là ban phát. Giải pháp then chốt phải bắt đầu từ việc hình thành hạ tầng sản xuất chung và liên kết vùng mạnh mẽ. Các cụm nhà máy chế biến và trung tâm đóng gói dùng chung sẽ là lời giải cho bài toán quy mô của các HTX nhỏ, đồng thời tạo ra một hệ sinh thái “đa giá trị” nơi nông sản gắn liền với dịch vụ trải nghiệm bản địa.
Trong bối cảnh nền kinh tế chuyển mình theo hướng số hóa và xanh hóa, OCOP buộc phải thay đổi luật chơi. Cần đưa các đặc sản làng quê lên kệ hàng của thế giới số thông qua thương mại điện tử trực tiếp và thực hiện các cam kết về tiêu chuẩn hữu cơ, giảm phát thải. Quan trọng hơn, tư duy quản lý nhà nước cũng cần chuyển dịch: từ việc chấm điểm sản phẩm cụ thể sang đánh giá độ tin cậy của cả hệ thống vận hành. Ngôi sao OCOP phải gắn chặt với trách nhiệm hậu kiểm định kỳ và năng lực số hóa của mỗi chủ thể.
Lời kết cho câu chuyện này chính là sự sòng phẳng với thị trường. Chính sách tài chính cần thực tế hơn, xoay quanh các gói tín dụng dựa trên hợp đồng bao tiêu sản phẩm thay vì chỉ nhìn vào tài sản thế chấp. OCOP không bao giờ nên là một cuộc dạo chơi mang tính phong trào. Đã đến lúc phải nâng tầm OCOP thành một bộ tiêu chuẩn thương hiệu khắt khe, nơi tinh hoa bản địa được vận hành bằng tư duy quản trị chuyên nghiệp.
Chỉ khi dũng cảm rũ bỏ sự tự mãn về số lượng để tập trung vào thực chất, OCOP mới có thể trở thành trụ cột kiên cố, dẫn dắt nông thôn bước vào hành trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa bền vững.
Nguồn: nongthonviet.com.vn (CV ST)
Loading ...