Làm OCOP từ dược liệu, mở hướng thoát nghèo

Làm giàu từ cây dược liệu

Ông Lê Xuân Minh (thôn Thọ Phật, phường Đông Sơn,Thanh Hóa) xem cây như con. Chủ vườn cà gai leo, kim ngân, bìm bịp (cây xương khỉ) dành trọn tâm huyết cho từng luống cây, gắn bó với vườn tược như một phần cuộc sống, dù đã trải qua không ít khó khăn, thăng trầm.

Hơn chục năm trước, khu đất này chỉ là ao cá, chuồng vịt, bãi chăn bò. Nhưng ông Minh làm ăn không thuận, hết dịch bệnh lại đến giá cả bấp bênh, chi phí thì cứ tăng khiến gia đình lâm cảnh nợ nần chồng chất. Thời gian này, hai vợ chồng nhiều đêm thức trắng vì xót của, lo không biết lấy gì trả nợ. Ý nghĩ bỏ xứ đi làm thuê cũng đã vài lần xuất hiện trong đầu ông Minh.

Giữa lúc khó khăn chồng chất, tưởng như không còn đường xoay xở, ông Minh có lúc nghĩ đến chuyện dừng lại. Nhưng đúng khi mọi thứ đang bế tắc nhất, một lối đi mới lại mở ra. Từ cuộc trò chuyện với một người đồng hương xa xứ, ông biết đến mô hình trồng cây dược liệu, cung cấp nguyên liệu cho các công ty sản xuất thuốc đông dược.

Năm 2014, ông quyết định cải tạo lại trang trại, chuyển sang trồng cà gai leo. Quyết định này khiến nhiều người bất ngờ, bởi thời điểm đó, trồng dược liệu vẫn còn là hướng đi mới, không chỉ ở xã Đông Hoàng (cũ) mà cả nhiều địa phương trong tỉnh Thanh Hóa. Nói là làm, ông Minh đưa giống về trồng thử nghiệm trên diện tích 5 sào với hy vọng giải quyết bài toán kinh tế trước mắt của gia đình.

Dần dần, nhờ kiên trì và chịu khó tích lũy kinh nghiệm, những vướng mắc ban đầu được tháo gỡ. Cây cà gai leo phát triển ổn định, cho thu hoạch ngay từ lứa đầu và mang lại nguồn thu khá. Có kết quả bước đầu, ông càng tin vào hướng đi đã chọn. Ông tiếp tục mở rộng diện tích, cung cấp giống, chia sẻ kỹ thuật và liên kết với các hộ xung quanh để tăng sản lượng.

Nhưng thử thách với ông Minh chưa dừng lại ở đó. Năm 2015, do nhiều yếu tố tác động, giá thu mua dược liệu bất ngờ lao dốc, từ 45.000 đồng/kg (khô) xuống chỉ còn 15.000 đồng/kg. Nhiều hộ liên kết hoang mang, thậm chí bỏ mặc không thu hoạch vì giá bán không đủ bù chi phí.

Trong lúc đầu ra bế tắc, nguy cơ thua lỗ lan rộng, ông Minh tìm mọi cách xoay xở, tìm kiếm thị trường tiêu thụ cho khoảng 10 tấn nguyên liệu của các hộ trong vùng, cố gắng giữ lại niềm tin cho mô hình còn rất mới mẻ này.

“Tôi chạy khắp các tỉnh miền Trung, vào tận Đà Nẵng, gõ cửa từng đại lý, từng cơ sở thu mua, mong họ xem hàng, chấp nhận thu mua để bà con đỡ thiệt hại. Chuyến đi ấy dù tốn chi phí, tuy chưa thành công lắm, nhưng cũng cho mình nhiều bài học về tìm kiếm thị trường cho sản phẩm”, ông Minh nhớ lại.

Dù sản lượng tiêu thụ thông qua chuyến đi ấy chưa nhiều (khoảng 2 tấn), nhưng đó là tín hiệu tích cực, giúp ông Minh và các hộ liên kết giữ vững niềm tin. Quan trọng hơn, từ những lần giao dịch ban đầu, nhiều đối tác đã quay lại, trở thành khách hàng lâu dài và đặt vấn đề thu mua với số lượng ngày càng lớn.

Cũng sau chuyến đi định mệnh đó, ông đã thay đổi cách nhìn về thị trường, chủ động xây dựng mạng lưới tiêu thụ, không phụ thuộc vào một đơn vị bao tiêu duy nhất. Những mối hàng dần ổn định, sản phẩm tạo ra tới đâu được tiêu thụ hết tới đó, giá bán giữ ổn định ở mức khá. Ông cùng các hộ cũng đưa thêm nhiều loại giống mới về trồng để đa dạng hóa nguồn cung theo nhu cầu của thị trường.

“So với các loại cây trồng truyền thống, dược liệu mang lại giá trị kinh tế cao hơn rõ rệt. Trung bình mỗi sào cho thu nhập từ 18-20 triệu đồng/năm, cao hơn nhiều so với trồng rau màu. Chi phí đầu tư ban đầu không quá lớn, chủ yếu là giống, phân bón và công chăm sóc. Một số loại cây như kim ngân, cà gai leo… trồng 1 lần có thể thu hoạch trong nhiều năm, giảm chi phí tái đầu tư”, ông Minh phân tích.

Hình thành chuỗi giá trị khép kín

Không dừng lại ở việc sản xuất và bán nguyên liệu thô, ông Minh sớm nhận ra muốn phát triển bền vững thì phải đầu tư vào chế biến. Từ năm 2019, khi nhu cầu thị trường tăng cao trong khi nguồn cung chưa đáp ứng đủ, ông cùng vợ là bà Lê Thị Nước thành lập HTX Dược liệu Đông Hoàng, hoạt động theo hướng trồng và chế biến dược liệu thân thiện với môi trường.

HTX đã thu hút hơn 30 hộ tham gia, từng bước mở rộng diện tích lên gần 5 ha, với các loại cây chủ lực như cà gai leo, kim ngân, xạ đen, xương khỉ…

Điểm đáng chú ý là HTX không chạy theo sản lượng mà đặt chất lượng sản phẩm lên hàng đầu. Các thành viên phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật, từ khâu chọn giống, chăm sóc đến thu hoạch, sơ chế. Ngay cả sản phẩm của thành viên, nếu không đạt tiêu chuẩn, cũng bị loại bỏ.

Trong sản xuất, HTX ưu tiên sử dụng phân hữu cơ như phân gà, phân chim đã ủ hoai mục kết hợp chế phẩm vi sinh. Đất trồng được cải tạo bằng vôi nhằm cân bằng độ pH, hạn chế các bệnh phổ biến như thối rễ trên cây dược liệu.

Đặc biệt, khâu sơ chế được kiểm soát chặt chẽ. Dược liệu sau thu hoạch phải đạt độ ẩm khoảng 12%, đảm bảo màu sắc tự nhiên, không lẫn tạp chất; nếu không đáp ứng yêu cầu sẽ bị trả lại hoặc xử lý theo quy định hợp đồng.

Song song với việc tổ chức sản xuất, HTX chú trọng đầu tư máy móc, đẩy mạnh chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị dược liệu. Từ nguồn nguyên liệu thô ban đầu, nhiều sản phẩm đã được nghiên cứu, hoàn thiện theo hướng hàng hóa, có bao bì, nhãn mác và tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng như cao cà gai leo, cao xạ đen, trà dược liệu… Qua đó, không chỉ kéo dài thời gian bảo quản mà còn gia tăng giá trị sử dụng và khả năng cạnh tranh trên thị trường. Trong đó, sản phẩm cao cà gai leo Duy Anh đã được công nhận OCOP 3 sao năm 2023 và đang từng bước hoàn thiện để nâng hạng.

Theo ông Minh, xây dựng sản phẩm OCOP vừa giúp gia tăng giá trị vừa giảm sự phụ thuộc vào thương lái, tạo thế chủ động trong tiêu thụ. Từ những bó dược liệu phơi khô ban đầu, sản phẩm nay đã được chế biến, đóng gói bài bản, có nhãn mác và truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Ông Minh cũng cho rằng, dược liệu là sản phẩm gắn trực tiếp với sức khỏe người dùng nên mọi khâu đều phải làm nghiêm túc, chặt chẽ; chỉ cần một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến uy tín và đầu ra của cả quá trình sản xuất.