Giảm nghèo trong giai đoạn phát triển mới: [Bài 2] Khi cộng đồng đủ năng lực

Khi ra khỏi danh sách hộ nghèo, hỗ trợ trực tiếp cho các hộ dân thường giảm dần. Lúc đó, điều còn lại để họ tiếp tục phát triển không chỉ là sinh kế hay nguồn vốn, mà là khả năng tham gia vào các cấu trúc cộng đồng đủ mạnh: hợp tác xã, tổ hợp tác, nhóm nghề nghiệp hay mạng lưới liên kết tại chỗ. Nếu cộng đồng yếu, người dân dễ bị “rơi lại” phía sau dù từng đạt chuẩn thoát nghèo.

Thực tế tại nhiều địa phương miền núi, cùng một chính sách, cùng một mức hỗ trợ, nhưng nơi nào cộng đồng có năng lực tổ chức và liên kết tốt, nơi đó thành quả giảm nghèo được giữ vững hơn.Lào Cailà một trong những địa phương thể hiện khá rõ quy luật này.

Cộng đồng đủ năng lực, chính sách mới bám rễ

Ghi nhận từ cơ sở cho thấy, chính sách giảm nghèo chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người dân có thể cùng nhau bàn bạc, thống nhất cách làm và chia sẻ trách nhiệm. Ở những nơi mỗi hộ vẫn sản xuất đơn lẻ, mạnh ai nấy làm, hỗ trợ thường nhanh chóng bị “tan” sau một vụ mùa hay một biến động thị trường. Ngược lại, các địa bàn mà cộng đồng sản xuất có tổ chức, hiệu quả của cùng một chính sách lại kéo dài hơn.

Cụ thể, tạiLào Cai, những địa bàn giảm nghèo hiệu quả thường không triển khai hỗ trợ theo cách rời rạc, mà gắn với việc xây dựng các cấu trúc cộng đồng có khả năng dẫn dắt người dân. Ở xã Bảo Yên, phong trào thi đua giảm nghèo đã tạo ra nhiều mô hình kinh tế có thu nhập, nhưng điều làm nên sự khác biệt không chỉ nằm ở con số thu nhập, mà ở cách tổ chức sản xuất.

Thay vì mỗi hộ làm riêng lẻ, người dân tham gia hợp tác xã, tổ hợp tác, cùng áp dụng quy trình, cùng tìm đầu ra và cùng chia sẻ rủi ro. Khi thị trường biến động hay thời tiết bất lợi, gánh nặng không dồn lên một hộ, mà được “giãn” ra trong cộng đồng. Nhờ đó, thành quả giảm nghèo không phụ thuộc hoàn toàn vào may rủi, mà được neo giữ bằng năng lực tổ chức chung.

Nhiều xã khác của Lào Cai, các hợp tác xã nông nghiệp đang chuyển mình theo hướng xanh và bài bản hơn. Việc áp dụng công nghệ sinh học, quản trị chất lượng và từng bước số hóa không chỉ nâng giá trị sản phẩm, mà còn giúp người dân thay đổi cách làm ăn. Từ chỗ “làm theo hướng dẫn”, họ dần hiểu vì sao phải làm như vậy, biết điều chỉnh phương án sản xuất khi điều kiện tự nhiên hay thị trường thay đổi. Đây chính là ranh giới giữa hỗ trợ ngắn hạn và năng lực dài hạn.

Từ thực tiễn đến yêu cầu chính sách giai đoạn mới

Một chuyển động đáng chú ý khác trong bức tranh giảm nghèo tạiLào Cailà xu hướng đa dạng hóa sinh kế. Bên cạnh nông nghiệp, nhiều cộng đồng đã mở rộng sang du lịch nông nghiệp, du lịch cộng đồng và các dịch vụ gắn với bản sắc địa phương. Người dân tham gia làm lưu trú, giới thiệu sản phẩm bản địa, tổ chức trải nghiệm văn hóa.

Quá trình này đòi hỏi kỹ năng giao tiếp, tổ chức và quảng bá – những năng lực mới, nhưng lại giúp cộng đồng giảm phụ thuộc vào sản xuất thuần nông và thích ứng tốt hơn trước những biến động dài hạn. Nhìn từ những kinh nghiệm đó, có thể thấy năng lực cộng đồng không phải là một yếu tố “mềm” mang tính bổ trợ. Đây là trụ cột quyết định việc người dân có giữ được thành quả giảm nghèo hay không.

Khi bước sang giai đoạn 2026-2030, cùng với việc triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia, bộ tiêu chí nông thôn mới và chuẩn nghèo đa chiều mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là có bao nhiêu mô hình được xây dựng, mà là các mô hình ấy để lại cho cộng đồng những năng lực gì sau khi dự án kết thúc.

Nếu hỗ trợ chỉ dừng ở vốn hoặc vật tư, hiệu quả thường ngắn hạn. Ngược lại, khi hỗ trợ gắn với đào tạo kỹ năng, tư vấn quản trị và kết nối thị trường, cộng đồng có thể tự vận hành và tiếp tục phát triển. Vì vậy, việc đưa các tiêu chí phản ánh năng lực cộng đồng – như mức độ tham gia liên kết, năng lực quản trị hợp tác xã, khả năng tiếp cận thông tin – vào đánh giá kết quả giảm nghèo và xây dựng nông thôn mới là hướng đi cần được đặt ra một cách nghiêm túc.

Giảm nghèo trong giai đoạn phát triển mới vì thế không chỉ là câu chuyện của những con số thống kê. Đó là bài toán về năng lực. Bởi trong đời sống thực tiễn, nơi cộng đồng đủ mạnh để cùng bàn, cùng làm và cùng chịu trách nhiệm, thành quả giảm nghèo sẽ lâu dài hơn.

Nguồn: nongnghiepmoitruong.vn (Đình An ST)