Cần nâng tầm và phát triển OCOP Cao Bằng từ “Nhiều xã một sản phẩm”

Khi “mỗi xã một sản phẩm” trở nên manh mún

Những năm qua, nhiều sản phẩm OCOP của Cao Bằng đã từng bước khẳng định được vị thế trên thị trường như: Hạt dẻ Trùng Khánh, Miến dong Phja Đén, Thạch đen Cao Bằng hay các dòng trà, mật ong, bún khô… Sự phát triển này cho thấy tiềm năng lớn của Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) Việt Nam trong việc khơi dậy lợi thế bản địa, tạo sinh kế cho người dân nông thôn. Tuy nhiên, thực tế triển khai cũng đang bộc lộ một số hạn chế khi nhiều địa phương vẫn hiểu OCOP theo cách “mỗi xã phải có một sản phẩm riêng”.

Theo thống kê, đến năm 2026 toàn tỉnh đã có khoảng 174 sản phẩm OCOP đạt từ 3 – 4 sao, trong đó 10 sản phẩm 4 sao và 164 sản phẩm 3 sao, do hàng trăm chủ thể như hợp tác xã, doanh nghiệp và hộ sản xuất tham gia phát triển. Tuy số lượng tăng nhanh nhưng phần lớn sản phẩm vẫn quy mô nhỏ, phân tán, chủ yếu do các hộ gia đình hoặc cơ sở sản xuất nhỏ lẻ đảm nhiệm. Điều này dẫn tới thực tế là nhiều sản phẩm có chất lượng tốt nhưng sản lượng hạn chế, khó hình thành thương hiệu mạnh hoặc mở rộng thị trường.

Ở nhiều địa phương, việc xây dựng sản phẩm OCOP đôi khi còn mang tính phong trào. Một số xã lựa chọn sản phẩm chưa thật sự dựa trên lợi thế tự nhiên hoặc truyền thống sản xuất lâu đời của cộng đồng. Hệ quả là nguồn lực đầu tư bị dàn trải, trong khi những sản phẩm thực sự có tiềm năng phát triển quy mô lớn lại chưa được tập trung đầu tư tương xứng.

Bên cạnh đó, nhiều sản phẩm OCOP hiện nay vẫn thiếu vùng nguyên liệu ổn định và chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ. Nhiều hộ dân sản xuất theo kinh nghiệm riêng, quy trình chưa thống nhất, dẫn đến chất lượng sản phẩm chưa đồng đều. Không ít cơ sở chỉ sản xuất theo mùa vụ với sản lượng vài tấn mỗi năm, khiến việc đáp ứng các đơn hàng lớn hoặc tiêu chuẩn khắt khe của hệ thống siêu thị, chuỗi bán lẻ hiện đại trở nên khó khăn.

Thực tiễn này đặt ra một bài toán lớn: nếu mỗi xã tiếp tục phát triển một sản phẩm riêng lẻ, quy mô nhỏ, việc xây dựng thương hiệu mạnh và tạo sức cạnh tranh trên thị trường sẽ rất khó khăn. Trong khi đó, những sản phẩm có lợi thế nổi trội như hạt dẻ, thạch đen, miến dong hay các loại trà đặc sản hoàn toàn có thể phát triển theo hướng vùng sản xuất tập trung, huy động sự tham gia của nhiều xã, nhiều hợp tác xã cùng tham gia chuỗi giá trị.

Chính vì vậy, việc chuyển từ tư duy “mỗi xã một sản phẩm” sang “liên kết nhiều xã cùng phát triển một sản phẩm chủ lực” không chỉ là sự thay đổi về cách làm OCOP, mà còn là bước đi cần thiết để sản phẩm địa phương thoát khỏi tình trạng manh mún, từng bước hình thành thương hiệu nông sản quy mô vùng.

Thay đổi tư duy, giải pháp đồng bộ

Để chuyển từ tư “mỗi xã một sản phẩm” sang “nhiều xã một sản phẩm” không chỉ là điều chỉnh cách làm, mà là bước nâng cấp quan trọng trong chiến lược phát triển Chương trình OCOP tại Cao Bằng. Để thực hiện hiệu quả, cần một hệ giải pháp đồng bộ, mang tính liên kết vùng và tư duy thị trường rõ nét.

Trước hết, cần quy hoạch lại không gian sản xuất theo lợi thế vùng. Thay vì mỗi xã phát triển một sản phẩm riêng lẻ, cần rà soát, xác định những sản phẩm có tiềm năng vượt trội, như: miến dong, hạt dẻ, thạch đen… để hình thành vùng nguyên liệu liên xã. Việc này giúp tránh dàn trải, trùng lặp và nâng cao quy mô sản xuất.

Hình thành chuỗi liên kết đa xã – đa chủ thể bằng cách khuyến khích hợp tác xã, doanh nghiệp đóng vai trò “đầu tàu”, liên kết nhiều xã trong cùng chuỗi giá trị (từ sản xuất nguyên liệu – chế biến – tiêu thụ). Chính quyền đóng vai trò điều phối, hỗ trợ pháp lý và kết nối thị trường. Chuẩn hóa chất lượng và xây dựng thương hiệu chung. Một sản phẩm mang tính liên vùng cần có tiêu chuẩn đồng nhất (quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng, bao bì, truy xuất nguồn gốc). Đồng thời, xây dựng thương hiệu chung cấp xã, cấp tỉnh, cấp quốc gia để nâng cao sức cạnh tranh.

Đẩy mạnh chế biến sâu, gia tăng giá trị thông qua việc chuyển từ bán sản phẩm thô sang chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm giúp tăng giá trị gia tăng và mở rộng thị trường; ứng dụng khoa học – công nghệ và chuyển đổi số. Đưa công nghệ vào sản xuất, bảo quản và tiêu thụ; phát triển thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số để tiếp cận thị trường rộng hơn.

Gắn OCOP với du lịch và văn hóa bản địa để khai thác lợi thế cảnh quan, văn hóa phát triển mô hình du lịch trải nghiệm gắn với sản phẩm OCOP (làng nghề, vùng nguyên liệu). Qua đó, vừa tiêu thụ sản phẩm tại chỗ, vừa nâng cao giá trị văn hóa.

Cần có chính sách ưu tiên cho các mô hình liên kết nhiều xã: hỗ trợ vốn, đất đai, hạ tầng, đào tạo nhân lực, xúc tiến thương mại… Đồng thời, có cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng giữa các địa phương tham gia.

Nâng cao năng lực quản trị cho chủ thể OCOP qua việc tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng cho hợp tác xã, doanh nghiệp về quản trị chuỗi, marketing, xây dựng thương hiệu và tiêu chuẩn chất lượng để thích ứng với mô hình sản xuất quy mô lớn hơn.

Từ thực tiễn triển khai Chương trình OCOP tại Cao Bằng cho thấy, đã đến lúc cần một bước chuyển mạnh mẽ về tư duy phát triển. “Nhiều xã một sản phẩm” không chỉ là sự liên kết về không gian sản xuất, mà còn là sự hội tụ nguồn lực, tri thức và khát vọng nâng tầm giá trị nông sản địa phương. Khi các vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản, chuỗi giá trị được kết nối chặt chẽ và thương hiệu được xây dựng đồng nhất, mỗi sản phẩm OCOP sẽ không còn là câu chuyện riêng lẻ của một xã, mà trở thành đại diện tiêu biểu cho cả một vùng đất. Đó cũng chính là con đường để OCOP Cao Bằng thoát khỏi quy mô nhỏ lẻ, vươn tới sản xuất hàng hóa hiện đại, có sức cạnh tranh cao, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn bền vững. Quan trọng hơn, sự chuyển đổi này sẽ tạo nền tảng để các giá trị bản địa được gìn giữ, lan tỏa và khẳng định vị thế trên thị trường rộng lớn hơn.