Bài toán sinh kế bền vững ở vùng biên Keng Đu?

Cạm bẫyly hương tìm việc làm

Ông Moong Phò Lư ở bản Huồi Xui có 3 người con trai đều từng đi làm ăn xa tận các tỉnh miền Bắc rồi miền Nam. Hiện nay chỉ có vợ chồng con trai cả là đang đi làm thuê cạo mủ cao su ở Bình Dương. 2 con trai thứ sau một thời gian đi khắp nơi tìm kiếm việc làm nay đã quay về, và đang chật vật với việc tìm hướngmưu sinhổn định.

Trong ngôi nhà sàn đã cũ, cùng với ông Lương Văn Ngam – Chủ tịch UBND xã Keng Đu, chúng tôi có cuộc trò chuyện cùng 3 cha con của ông Lư về việc ly hương tìm việc làm và những vất vả, cạm bẫy mà các con ông đã gặp.

Con trai thứ 3 của ông Lư, anh Moong Văn Tình kể lại ký ức kinh hoàng khi bị rủ rê đi đào, đãi vàng tại tỉnh Quảng Nam cách nay khoảng 3 năm. Được hứa hẹn trả lương cao, nhưng thực tế anh phải làm việc trong hầm lò nguy hiểm đến mức chỉ sau hơn 1 tháng đã phải cùng 4 người khác tìm cách trốn về. Và họ đã không ít lần bị chủ hầm lò truy đuổi. Anh Tình còn cho biết, có những người bị lừa đến đó làm việc, bị chủ giữ điện thoại, bị quỵt tiền công. Thậm chí, có người không có cả tiền xe để về nhà.

Người con trai thứ 2 của ông Moong Phò Lư là Moong Phò Chây cũng từng ly hương tìm cơ hội đổi đời, anh Chây ra Hà Nội xin được việc tại một xưởng chế biến làm thép thô, thu nhập 24 triệu đồng trong vòng 3 tháng. Nhưng sau đó cũng bị chủ quỵt tiền lương nên đành bỏ về quê. Không chỉ rủi ro về tiền bạc, sức khỏe cũng là cái giá phải trả. Sau khoảng 4 năm lang thang nơi đất khách, anh Chây trở về nhà với chứng ù tai nghiêm trọng, và hiện nay không xin được việc làm.

Anh Chây chia sẻ, do diện tích ruộng lúa ít không đảm bảo nhu cầu lương thực. Hiện nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình phụ thuộc vào mô hình chăn nuôi gà, tuy nhiên, đang gặp nhiều khó khăn cả về kỹ thuật chăm sóc lẫn đầu ra sản phẩm. Anh dự định chuyển sang nuôi dê để phát triển kinh tế, nhưng lại thiếu vốn, không thể tiếp cận vốn vay ngân hàng do chưa lập gia đình, chưa có nhà ở riêng.

Ông Lư nói thêm, “các con của ông chỉ có vợ chồng con trai cả là anh Moong Văn May hiện vẫn làm việc ổn định tại Kon Tum (cũ). Vợ chồng anh May đi cạo mủ cao su suốt 4 năm qua, 3 đứa con đều gửi ông bà chăm sóc. Chúng nó không gửi tiền về hàng tháng, chỉ cuối năm đưa về trả nợ ngân hàng, và dư một ít để tiết kiệm”.

Ông Lương Văn Ngam – Chủ tịch UBND xã Keng Đu cho biết, thực trạng lao động đitìm việc làmở các tỉnh khác như các con của ông Lư cũng là thực trạng phổ biến không chỉ ở Keng Đu. Mỗi người đi làm thuê ở các nơi trồng cao su, hay tại khu công nghiệp. Song việc gặp rủi ro, lừa đảo cũng không phải là hiếm. Hệ luỵ lớn nhất mà địa phương lo lắng, đó là người trẻ đi xa, địa phương chỉ còn người già, trẻ con sẽ gây thiếu cân bằng trong cuộc sống và hoạt động xã hội. Ban quản lý thôn, bản thiếu người trẻ, năng động, các gia đình thì thiếu trụ cột để chăm sóc, dạy dỗ con cái.

Sau cuộc trò chuyện, chúng tôi đến trụ sở UBND xã Keng Đu để gặp một số cán bộ các phòng, ban tìm hiểu thêm về việc thực hiện các chính sách trên địa bàn xã. Tại đây, chúng tôi gặp 1 trưởng bản và 1 tổ trưởng tổ an ninh bản đến nộp đơn xin nghỉ để đi miền Nam tìm việc làm. Đó là một ngày gần cuối tháng 3/2026.

Tìm hướng đi bền vững cho sinh kế vùng cao

Nhưng tại sao người dân nơi đây vẫn chấp nhận rủi ro để đi xa? Địa hình Keng Đu chủ yếu là núi cao, dốc, nhiều khe suối; giao thông đi lại còn nhiều khó khăn, nhất là vào mùa mưa lũ. Khí hậu mang đặc trưng miền núi cao, mùa Đông lạnh giá, mùa Hè nắng gắt, lượng mưa lớn, thường xuyên xảy ra lũ ống, lũ quét.Điều kiện tự nhiên của Keng Đukhắc nghiệt ấy tạo nên những thách thức lớn đối với phát triển kinh tế – xã hội. Ruộng đất tại Keng Đu không nhiều, lúa trồng ra chỉ vừa đủ ăn, không có dư giả để tạo ra sản phẩm hàng hóa.

Từ thực tế ở Keng Đu cho thấy, lợi ích kinh tế từ việc đi làm xa là điều không thể phủ nhận nhưng thực tế không phải lúc nào cũng màu hồng. Nhiều lao động tại Keng Đu đã trở thành nạn nhân của những vụ lừa đảo lao động khi bị hứa hẹn mức lương cao. Để giải quyết bài toán ly hương tự phát và đầy rủi ro, các chương trình mục tiêu quốc gia đã triển khai nhiều đề án hỗ trợ người dân vùng cao tìm kiếm hướng đi mới bền vững hơn.

Ví như đào tạo nghề và cấp chứng chỉ. Hàng năm, chính quyền tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật chăn nuôi và thú y kéo dài từ 15 ngày đến 1 tháng. Sau khóa học, người dân được cấp giấy chứng nhận để có tay nghề vững vàng hơn trong sản xuất. Hoặc những đối tượng hộ nghèo, cận nghèo được hỗ trợ tư liệu sản xuất. Chính sách hiện nay không chỉ dừng lại ở đào tạo mà còn trực tiếp cấp các loại con giống bản địa như gà đen, lợn đen cho người dân phát triển kinh tế hộ gia đình.

Cho biết về điều này, ông Lương Văn Ngam nói, chính quyền địa phương cũng đã nỗ lực triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia như đào tạo nghề chăn nuôi thú y, cấp con giống gà đen, lợn đen cho người dân. Tuy nhiên, sau các khóa tập huấn, hiệu quả thực tế tại một số nơi vẫn còn thấp nếu cán bộ xã, cán bộ chuyên môn không kịp thời theo dõi sát sao, nhắc nhở thường xuyên.

Một thanh niên tại bản Huồi Phuôn chia sẻ, dù đã học nghề nhưng anh vẫn gặp khó khăn vì thiếu vốn để phát triển quy mô lớn. Nguyện vọng của những người trẻ ở đây là được hỗ trợ nuôi những loại vật nuôi phù hợp với sở trường và thực tế địa phương hơn, như nuôi dê, thay vì chỉ rập khuôn theo các mô hình sẵn có.

Để những chuyến đi không còn là “canh bạc”, việc đẩy mạnh các chính sách của chương trình mục tiêu quốc gia là rất cần thiết. Bên cạnh đó, người dân cần được tiếp cận những dịch vụ lao động chính thống, tránh bị lừa đảo; kết hợp với việc đào tạo nghề thực chất và hỗ trợ vốn vay đúng mục đích, là chìa khóa để cải thiện đời sống cho đồng bào vùng cao biên giới này, để mảnh đất quê hương thực sự là nơi “an cư lạc nghiệp”.