Di sản địa chất mở đường nông thôn mới: [Bài 1] Hình thành làng kiểu mẫu

Không còn dừng ở giá trị danh hiệu,Công viên địa chất(CVĐC) toàn cầu UNESCO Lạng Sơn đang được định vị lại như một trụ cột trong phát triển kinh tế – xã hội, đặc biệt ở khu vực nông thôn.

Cụ thể hóa Nghị quyết số 223-NQ/TU ngày 30/5/2025 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị CVĐC toàn cầu UNESCO Lạng Sơn giai đoạn 2025 – 2030, định hướng đến năm 2035, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện với định hướng rõ: Bảo tồn gắn với khai thác hợp lý, đưa giá trị địa chất, cảnh quan và văn hóa vào chuỗi giá trị. Qua đó, CVĐC vừa phục vụ nghiên cứu khoa học, hợp tác quốc tế, vừa trở thành trụ đỡ quan trọng của ngành du lịch – dịch vụ.

Điểm mới của giai đoạn này là cách tiếp cận chuyển từ “bảo tồn đơn lẻ” sang “bảo tồn gắn khai thác hợp lý”, tạo sinh kế và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương.

Trên cơ sở đó, UBND tỉnh tiếp tục ban hành Kế hoạch phát triển du lịch và bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị CVĐC toàn cầu UNESCO Lạng Sơn năm 2026, nhằm cụ thể hóa mục tiêu, nhiệm vụ theo từng năm, đồng bộ với quy hoạch và chương trình phát triển du lịch của tỉnh.

Từ các định hướng trên, CVĐC toàn cầu UNESCO Lạng Sơn đang dần trở thành nền tảng cho một mô hình phát triển mới, trong đó nông thôn giữ vai trò trung tâm.

10 làng kiểu mẫu giữ hạt nhân lan tỏa

Theo kế hoạch triển khai Nghị quyết 223, tỉnh sẽ xây dựng ít nhất 10 xã, phường, thôn kiểu mẫu trong bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Công viên; đồng thời ưu tiên đầu tư hạ tầng, hoàn thiện kết nối giao thông, hệ thống biển chỉ dẫn và số hóa dữ liệu di sản.

Ngoài đầu tư hạ tầng, các làng kiểu mẫu được định hướng phát triển thành không gian du lịch đặc thù, gắn với các tuyến tham quan, trải nghiệm địa chất, văn hóa và đời sống cộng đồng.

Trong năm 2026, tỉnh tiếp tục cụ thể hóa việc xây dựng bộ tiêu chí làng kiểu mẫu, triển khai các mô hình và từng bước hình thành các mô hình phát triển kinh tế bản địa gắn với đặc trưng từng làng.

Theo bà Phạm Thị Hương, Trưởng phòng Quản lý Công viên địa chất Lạng Sơn (Trung tâm xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh Lạng Sơn), mục tiêu giai đoạn 2025 – 2030 là hình thành ít nhất 10 xã, làng, thôn kiểu mẫu trong vùng CVĐC. Năm 2025 đã khởi động xây dựng làng du lịch cộng đồng Net Zero tại Lân Nóng, xã Cai Kinh.

Bước sang năm 2026, tỉnh tiếp tục nâng cấp mô hình tại Lân Nóng, đồng thời từng bước hình thành các làng kiểu mẫu tại làng nghề cao khô Vạn Linh (xã Vạn Linh); làng du lịch cộng đồng Mông Ân (xã Bình Gia); thôn Khuôn Bồng (xã Vũ Lễ) và thôn Làng Bên (xã Hữu Liên).

Cách tiếp cận này cho thấy rõ định hướng: Lấy làng làm đơn vị phát triển, lấy cộng đồng làm chủ thể và tạo ra các điểm nhấn có khả năng lan tỏa trong xây dựng nông thôn mới.

Di sản địa chất tạo sinh kế cho người dân

Một điểm xuyên suốt trong hai kế hoạch là gắn chặt bảo tồn di sản với phát triển sinh kế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Kế hoạch năm 2026 xác định rõ việc hình thành các sản phẩm du lịch đặc thù gắn với hệ thống 4 tuyến, 38 điểm du lịch trong vùng Công viên; đồng thời phát triển du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp và các sản phẩm OCOP phục vụ du lịch.

Song song đó, tỉnh định hướng phát triển các mô hình du lịch gắn với nghề truyền thống, nông sản đặc trưng, qua đó tạo chuỗi giá trị từ sản xuất đến trải nghiệm, tiêu dùng.

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đoàn Thanh Sơn, phát triển CVĐC không chỉ là bảo tồn, mà phải trở thành động lực phát triển bền vững, trong đó khu vực nông thôn là trọng tâm.

Việc khai thác hiệu quả các giá trị địa chất, văn hóa và cảnh quan được xác định là giải pháp quan trọng nhằm tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân, đồng thời thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng dịch vụ, du lịch. Định hướng này cũng đặt CVĐC vào vị trí then chốt trong mục tiêu đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh.

Di sản địa chất mở không gian phát triển mới

Ngoài ra, điểm nhấn của kế hoạch là đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm. Tỉnh Lạng Sơn yêu cầu phát huy vai trò của người dân – chủ thể nắm giữ di sản trong toàn bộ quá trình từ bảo tồn, khai thác đến vận hành các mô hình du lịch. Nhiều hoạt động cụ thể được triển khai như đào tạo, tập huấn, xây dựng mô hình cộng đồng, phát triển mạng lưới đối tác và khuyến khích các sáng kiến khởi nghiệp sẽ được thực hiện trong năm 2026.

Bà Phạm Thị Hương cho biết: “Các mô hình làng kiểu mẫu không chỉ hướng tới hoàn thiện hạ tầng hay cảnh quan, mà quan trọng hơn là hình thành cộng đồng có khả năng chủ động tham gia quản lý, khai thác và phát huy giá trị di sản một cách bền vững. Những mô hình này sẽ là cơ sở để đánh giá, hoàn thiện và từng bước nhân rộng trong toàn vùng Công viên”.

Từ định hướng đến triển khai, có thể thấy, việc xây dựng các làng kiểu mẫu không chỉ góp phần nâng cao chất lượng đời sống nông thôn, mà còn mở ra không gian phát triển mới dựa trên bản sắc văn hóa và giá trị địa chất.

Quan trọng hơn, cách làm này giúp gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn và phát triển, giữa di sản và sinh kế, giữa chính sách và thực tiễn.

Các mô hình cụ thể đang dần hình thành trong vùng Công viên, tạo tiền đề để nhân rộng và lan tỏa, từng bước đưa di sản địa chất trở thành nguồn lực phát triển nông thôn mới.

CVĐC toàn cầu UNESCO Lạng Sơn có diện tích gần 5.000 km², với hơn 100 di sản địa chất, văn hóa và khảo cổ học đặc sắc, được Hội đồng CVĐC công nhận là CVĐC toàn cầu vào tháng 9/2024 và được UNESCO chính thức công nhận danh hiệu CVĐC toàn cầu UNESCO vào ngày 17/4/2025.