Phát triển cây ngô ở miền núi phía Bắc thích ứng với biến đổi khí hậu

Hiện nay, diện tích trồng ngô của vùng Trung du và miền núi phía Bắc chiếm khoảng 46% tổng diện tích ngô của cả nước, với hơn 400 nghìn ha, đóng góp gần 38% sản lượng ngô toàn quốc. Điều này cho thấy, cây ngô không chỉ là cây trồng quan trọng của vùng mà còn có vai trò chiến lược đối với ngành nông nghiệp và công nghiệp chế biến thức ăn chăn nuôi của Việt Nam.

Trong nhiều năm qua, nhờ sự phát triển của khoa học công nghệ, đặc biệt là việc đưa các giống ngô lai năng suất cao vào sản xuất, năng suất và sản lượng ngô của vùng đã được cải thiện đáng kể. Nhiều giống ngô lai mới có khả năng thích nghi tốt với điều kiện sinh thái của miền núi đã được đưa vào canh tác, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế cho người trồng ngô.

Theo TS. Vương Huy Minh, Phó Viện trưởng Viên Nghiên cứu ngô, mặc dù có nhiều tiềm năng phát triển, nhưng sản xuất ngô ở vùng miền núi phía Bắc vẫn gặp không ít khó khăn. Trước hết, phần lớn diện tích trồng ngô của vùng nằm trên đất dốc, phụ thuộc nhiều vào nước trời và ít được đầu tư hệ thống tưới tiêu. Điều này khiến cây ngô dễ bị ảnh hưởng bởi hạn hán hoặc mưa lớn bất thường, dẫn đến năng suất không ổn định.

Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan như mưa lũ, sạt lở đất, hạn hán kéo dài. Những hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng của cây ngô mà còn gây xói mòn, thoái hóa đất, làm giảm độ phì nhiêu của đất. Ngoài ra, trong những năm gần đây, diện tích trồng ngô của vùng có xu hướng giảm do việc chuyển đổi sang cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn như cây ăn quả hoặc cây công nghiệp dài ngày. Tuy nhiên, đối với nhiều hộ nông dân vùng cao, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, cây ngô vẫn là nguồn thu nhập chính và là lương thực quan trọng, cây “xóa đói giảm nghèo”.

Một khó khăn khác trong sản xuất ngô vùng miền núi phía Bắc, theo TS. Vương Huy Minh đó là trình độ canh tác của nông dân ở nhiều địa phương như Lào Cai, Tuyên Quang, Lai Châu,… vẫn còn mang tính truyền thống. Việc làm đất nhiều lần, bón phân chưa cân đối, sử dụng nhiều phân hóa học hoặc thuốc bảo vệ thực vật không chỉ làm tăng chi phí sản xuất mà còn gây suy thoái đất và tăng phát thải khí nhà kính. Bên cạnh đó, một số loại sâu, bệnh mới như sâu keo mùa thu đã xuất hiện và gây hại trên cây ngô, làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc phòng trừ các loại dịch hại này đòi hỏi phải có các giải pháp khoa học và quản lý tổng hợp hiệu quả hơn.

Mặc dù phải đối mặt với nhiều thách thức, nhưng vùng Trung du và miền núi phía Bắc vẫn có nhiều tiềm năng để phát triển cây ngô theo hướng bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu. Khu vực này có diện tích đất đồi núi rộng lớn, khí hậu đa dạng, phù hợp với nhiều hệ thống canh tác khác nhau. Đây là điều kiện thuận lợi để phát triển các mô hình canh tác ngô kết hợp với cây họ đậu, cây thức ăn chăn nuôi hoặc cây ăn quả theo hướng nông lâm kết hợp, vừa nâng cao hiệu quả sử dụng đất vừa bảo vệ môi trường sinh thái.

Bên cạnh đó, thị trường trong nước cũng đang có nhu cầu rất lớn đối với ngô, đặc biệt trong ngành công nghiệp thức ăn chăn nuôi. Hiện nay, mỗi năm Việt Nam vẫn phải nhập khẩu một lượng lớn ngô để phục vụ sản xuất thức ăn chăn nuôi. Do đó, việc phát triển vùng nguyên liệu ngô trong nước, đặc biệt là ở miền núi phía Bắc, sẽ góp phần giảm phụ thuộc vào nhập khẩu và nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp.

Để phát triển cây ngô bền vững tại khu vực miền núi phía Bắc, việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ đóng vai trò đặc biệt quan trọng. TS. Vương Huy Minh cho rằng, một trong những hướng đi quan trọng là nghiên cứu và chọn tạo các giống ngô có khả năng chịu hạn, chịu rét và chống đổ tốt. Các giống ngô lai mới không chỉ có năng suất cao mà còn có khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu biến đổi, giúp giảm rủi ro trong sản xuất.

Bên cạnh đó, việc phát triển các giống ngô sinh khối làm thức ăn chăn nuôi cũng đang mở ra hướng đi mới cho nông dân. Do có thời gian sinh trưởng ngắn, khoảng 75 – 90 ngày, ngô sinh khối giúp tăng số vụ sản xuất trong năm và nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Việc trồng ngô sinh khối giảm rủi ro do thời tiết và tăng thu nhập cho người trồng ngô.

Để nâng cao năng suất và tăng hiệu quả sử dụng đất, việc trồng luân canh hoặc xen canh cây ngô với cây họ đậu cũng là giải pháp hiệu quả nhằm cải tạo và tăng hiệu quả sử dụng đất. Trong đó, cây họ đậu có khả năng cố định đạm từ không khí, giúp cải thiện độ màu mỡ của đất và giảm nhu cầu sử dụng phân bón hóa học. Bên cạnh đó, việc áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) sẽ giúp giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng nông sản.

Đặc biệt, theo TS. Vương Huy Minh, để tăng hiệu quả kinh tế từ cây ngô, cần có sự vào cuộc đồng bộ của các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp giống và doanh nghiệp chế biến, qua đó tạo điều kiện thuận lợi để thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ trong sản xuất.

Thời gian qua, đã có nhiều giống ngô lai mới có năng suất cao, khả năng chống chịu tốt với điều kiện bất lợi của thời tiết nhưTM181, TM237,VN116,ĐH17-5, CS71…được Viện Nghiên cứu ngôphát triển và đưa vào sản xuất, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế cho người nông dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc.

Ngoài giống, các biện pháp kỹ thuật canh tác bền vững cũng cần được áp dụng rộng rãi. Các mô hình canh tác bảo tồn như giảm hoặc không làm đất, phủ tàn dư cây trồng, trồng theo đường đồng mức có thể giúp giảm xói mòn đất, giữ ẩm và cải thiện độ phì nhiêu của đất…

Hiện nay, chuyển đổi số đang trở thành xu hướng tất yếu trong phát triển nông nghiệp hiện đại. Đối với sản xuất ngô ở miền núi phía Bắc, việc ứng dụng công nghệ số có thể giúp nâng cao hiệu quả quản lý và giảm rủi ro do biến đổi khí hậu. Việc xây dựng bản đồ số vùng trồng ngô dựa trên dữ liệu vệ tinh và hệ thống thông tin địa lý (GIS) sẽ giúp theo dõi biến động diện tích, tình hình sinh trưởng của cây trồng cũng như các nguy cơ về hạn hán hoặc sâu bệnh. Các thiết bị cảm biến đơn giản như cảm biến độ ẩm đất, nhiệt độ hoặc lượng mưa có thể cung cấp thông tin kịp thời cho nông dân, giúp họ điều chỉnh thời vụ và biện pháp canh tác phù hợp.

Ngoài ra, việc phát triển các hợp tác xã số trong chuỗi giá trị ngô cũng là một kênh hiệu quả, giúp kết nối nông dân với doanh nghiệp chế biến và thị trường tiêu thụ. Thông qua các nền tảng số, nông dân có thể quản lý sản xuất, truy xuất nguồn gốc sản phẩm và tiếp cận thị trường một cách thuận lợi hơn.

Để phát triển cây ngô bền vững, TS. Vương Huy Minh cho biết, cần xây dựng chuỗi giá trị từ sản xuất, thu mua đến chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Việc tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm rủi ro cho người trồng ngô. Trong đó, các doanh nghiệp có thể cung cấp giống, vật tư đầu vào và bao tiêu sản phẩm, trong khi nông dân tập trung vào sản xuất theo quy trình kỹ thuật.

Bên cạnh đó, cần phát triển các vùng nguyên liệu ngô gắn với các trung tâm chế biến thức ăn chăn nuôi và chăn nuôi gia súc, gia cầm. Điều này không chỉ giúp ổn định đầu ra cho sản phẩm mà còn góp phần nâng cao giá trị gia tăng của ngành nông nghiệp.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động mạnh mẽ đến sản xuất nông nghiệp, việc phát triển cây ngô theo hướng nông nghiệp sinh thái và kinh tế tuần hoàn ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao năng suất, hiệu quả sản xuất và bảo vệ môi trường. Các mô hình sản xuất kết hợp giữa trồng trọt và chăn nuôi, sử dụng chất thải chăn nuôi để sản xuất phân bón hữu cơ cho cây ngô sẽ giúp giảm chi phí sản xuất, cải thiện độ phì nhiêu của đất và giảm phát thải khí nhà kính. Việc áp dụng các công nghệ như biogas để xử lý chất thải chăn nuôi không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn tạo ra nguồn năng lượng tái tạo phục vụ sinh hoạt và sản xuất… Để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, các viện nghiên cứu, doanh nghiệp và người nông dân trong nghiên cứu giống mới, áp dụng các biện pháp canh tác bền vững và xây dựng chuỗi giá trị ngô hiệu quả.

“Có thể nói, cây ngô có vai trò đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế – xã hội của vùng miền núi phía Bắc, là cây đã hoàn thành “sứ mệnh” xóa đói giảm nghèo. Phát triển cây ngô thích ứng với biến đổi khí hậu không chỉ góp phần bảo đảm an ninh lương thực và nguyên liệu cho ngành chăn nuôi mà còn tạo sinh kế ổn định cho người dân miền núi, hướng tới mục tiêu phát triển nông nghiệp xanh, bền vững và thích ứng với những thách thức của tương lai”, TS. Vương Huy Minh khẳng định.