Phát triển vùng chuyên canh lúa nếp đặc sản

Giữ gìn và phát huy giá trị giống lúa nếp bản địa

Lúa nếp không chỉ là cây lương thực mà còn là một phần trong đời sống văn hóa của người dân các dân tộc trong tỉnh. Trong những bữa cơm ngày lễ, tết, những dịp cưới hỏi hay cúng tổ tiên, xôi nếp luôn là món ăn không thể thiếu. Trong nhiều năm trước, do chạy theo năng suất, một số giống nếp bản địa từng bị thu hẹp diện tích. Tuy nhiên, khi nhu cầu thị trường ngày càng ưa chuộng các sản phẩm nông sản đặc sản, nhiều địa phương đã khôi phục và phát triển trở lại các giống lúa nếp truyền thống. Theo Giám đốc HTX dịch vụ nông nghiệp xã Hà Long Lê Minh Công: “Giống lúa nếp cái hoa vàng là sản vật tiến vua nổi tiếng trước đây được trồng lại trên đồng ruộng Hà Long. Giống nếp này hợp đất, hợp khí hậu ở vùng này nên hạt gạo rất thơm, dẻo. Sau gần 20 năm khôi phục và phát triển, đến nay tổng diện tích canh tác lúa nếp cái hoa vàng trên địa bàn xã Hà Long tăng hơn 200ha với tổng sản lượng gần 1.000 tấn/năm. Năm 2020, gạo nếp cái hoa vàng Gia Miêu Ngoại Trang của HTX đã được xếp hạng sản phẩm OCOP 3 sao”.

Với nhiều nỗ lực trong công tác bảo tồn nguồn gen quý, trên địa bàn tỉnh còn lưu giữ nhiều giống lúa nếp đặc sản như: Nếp hạt cau, nếp cái hoa vàng, nếp Cay Nọi và các giống nếp cẩm đen lõi Kháu Phào, Kháu Mắc Khẻn, Kháu Puốc, Kháu Pé Lẹng… Bên cạnh đó, nhiều giống nếp năng suất, chất lượng cao phục vụ chế biến được các doanh nghiệp liên kết sản xuất với người dân ở các xã: Triệu Sơn, Hoằng Hóa, Nga Sơn, Yên Định… như các giống N97, N98, ĐT 52, A Sào, Nếp hương, Nếp thơm 86, KING 6, Nếp vàng 1, nếp Cô Tiên, nếp Nhung… Mỗi giống lúa mang hương vị riêng, phù hợp với điều kiện sinh thái của từng vùng, tạo nên sự đa dạng cho sản phẩm gạo nếp xứ Thanh.

Theo Viện Nông nghiệp Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa là một trong những địa phương có nguồn gen lúa nếp phong phú ở khu vực Bắc Trung bộ. Việc bảo tồn và phát triển các giống nếp bản địa không chỉ góp phần giữ gìn nguồn gen quý mà còn tạo ra những sản phẩm nông nghiệp đặc trưng, có giá trị kinh tế cao.

Xây dựng vùng chuyên canh, nâng tầm giá trị hạt nếp

Nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng của các giống lúa nếp đặc sản, nhiều địa phương trong tỉnh đang từng bước hình thành các vùng sản xuất tập trung. Tại các xã miền núi cao của tỉnh, nếp Cay Nọi được xác định là một trong những cây trồng chủ lực mang lại giá trị kinh tế cao. Diện tích trồng nếp hàng năm của các địa phương hàng trăm ha, tập trung chủ yếu ở các xã: Quang Chiểu, Mường Chanh, Tam Chung, Quan Sơn, Na Mèo… Riêng xã Quang Chiểu đã phát triển hơn 300ha nếp Cay Nọi, tạo nên vùng sản xuất khá ổn định. Theo bà Lương Thị Nồng, Giám đốc HTX Nông lâm Chung Thành, xã Quang Chiểu: “Năng suất của giống nếp Cay Nọi đạt trung bình khoảng 45 – 50 tạ/ha. Dù không cao bằng nhiều giống lúa lai, nhưng nhờ giá bán tốt nên hiệu quả kinh tế mang lại khá ổn định. Hiện HTX liên kết với hơn 30 hộ dân trên địa bàn xã sản xuất lúa nếp Cay Nọi khoảng 200ha. Năm 2021, với nhiều nỗ lực sản phẩm gạo nếp Cay Nọi của HTX đã được xếp hạng sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh”.

Không chỉ ở miền núi, nhiều địa phương vùng trung du và đồng bằng của tỉnh cũng đang phát triển các giống nếp đặc sản. Những vùng đất phù hợp được quy hoạch để sản xuất tập trung, tạo nguồn nguyên liệu cho chế biến và tiêu thụ. Hiện nay, trên địa bàn tỉnh đã phát triển, gieo trồng khoảng 15.000ha lúa nếp (chiếm 5% tổng diện tích gieo trồng lúa của tỉnh). Trong vụ xuân 2026, toàn tỉnh gieo trồng khoảng 7.000ha lúa nếp các loại. Trong đó, có khoảng 5.000ha được các doanh nghiệp, HTX liên kết với người dân sản xuất và bao tiêu sản phẩm. Một số doanh nghiệp có diện tích lúa nếp liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm lớn như: Công ty TNHH Cúc Phương Ninh Bình 250ha, sản lượng 1.350 tấn; Công ty TNHH Thương mại Lựu Sướng 500ha; Công ty TNHH An Thành Phong 106ha… Sự tham gia của các HTX và doanh nghiệp đang góp phần quan trọng trong việc nâng cao giá trị của hạt nếp. Thông qua mô hình liên kết sản xuất, người nông dân được hướng dẫn kỹ thuật canh tác, đồng thời có đầu ra ổn định cho sản phẩm. Nhờ những liên kết này, giá trị của hạt nếp ngày càng được nâng lên. Một số sản phẩm gạo nếp đặc sản của Thanh Hóa đã được công nhận sản phẩm OCOP, từng bước khẳng định vị thế trên thị trường.

Ông Nguyễn Hữu Long, Phó Giám đốc Công ty TNHH Thương mại Lựu Sướng, xã Hà Long, cho biết: “Hiện nay, thị trường rất quan tâm đến các sản phẩm gạo nếp đặc sản. Chúng tôi đang liên kết với các HTX ở các xã: Nông Cống, Hà Long, Thiệu Hóa, Hoằng Hóa… để mở rộng diện tích lúa nếp hạt cau và một số giống nếp bản địa khác. Khi vùng nguyên liệu ổn định, chúng tôi đầu tư chế biến, đóng gói và xây dựng thương hiệu để mở rộng thị trường tiêu thụ”.

Việc phát triển vùng chuyên canh lúa nếp đặc sản không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn góp phần bảo tồn những giống lúa quý của địa phương. Khi sản xuất được tổ chức theo hướng tập trung, gắn với chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ, sản phẩm lúa nếp của tỉnh có cơ hội vươn xa hơn trên thị trường trong và ngoài nước.