Ẩm thực – nhân tố quan trọng để phát triển du lịch nông nghiệp trong Chương trình mục tiêu quốc gia ở Nghệ An

Du lịch nông nghiệp là một thuật ngữ mới xuất hiện gần đây để khái niệm hóa một loại hình du lịch sinh thái gắn với môi trường sinh thái nông nghiệp/nông thôn. Nhiều nhà nghiên cứu định nghĩa về du lịch nông nghiệp “là một hình thức du lịch diễn ra tại các khu vực nông nghiệp, bao gồm vườn cây ăn trái, trang trại nông lâm kết hợp, trang trại thảo dược và trang trại chăn nuôi. Bên cạnh việc tham quan, du khách có thể trực tiếp tham gia các hoạt động như thu hoạch nông sản, trồng cây, chăm sóc động vật, trải nghiệm công việc của nông dân hoặc tham gia các lễ hội nông nghiệp địa phương. Đây là loại hình du lịch mang tính trải nghiệm và tương tác cao, giúp du khách hiểu rõ hơn về quá trình sản xuất nông nghiệp, khám phá đời sống nông thôn và kết nối với người nông dân”. Và họ xem du lịch nông nghiệp cũng là một loại hình du lịch trải nghiệm hệ sinh thái vùng nông thôn. Du lịch nông nghiệp phát triển dựa trên nhiều nhân tố. Việc gọi tên du lịch nông nghiệp là để nhấn mạnh đến các hoạt động kinh tế liên quan ở khu vực nông thôn mà nông nghiệp là chủ đạo. Vậy nên, các sản phẩm nông nghiệp là một nhân tố quan trọng để phát triển du lịch nông nghiệp. Trong đó, ẩm thực giữ vai trò tối thiết trong quá trình phát triển. Ẩm thực tạo ra sức hút đối với du khách, kết nối các hoạt động nông nghiệp với hoạt động du lịch và kết nối người dân địa phương với khách du lịch từ ngoài vào.

Thứ nhất, Ẩm thực là sức hút đối với khách du lịch: Khảo sát một số địa điểm du lịch thì thấy rằng ẩm thực có một sức hấp dẫn lớn đối với khách du lịch. Những du khách khi về vùng người Mông như Mường Lống, Tây Sơn thì chắc chắn phải được thưởng thức món gà đen của người Mông và một số món ăn được chế biến theo kiểu truyền thống. Khi du khách đến vùng người Thái ở Khe Ngậu (Tương Dương) thì họ không thể bỏ qua món cá Khe Ngậu và cà ngọt Khe Ngậu. Hay du khách khi vào bùng người Tày Poọng ở bản Phòng thì nhất định phải được ăn món cá mát đặc sản nơi đây. Khi về vùng người Khơ Mú thì cũng phải được các món thịt nướng, gà rừng và các món măng… Về phía đường quốc lộ 48 cũng vậy, du khách chắc chắn rất chờ mong món cá hấp với hơn hai chục loại rau rừng của người Thổ, hay món cá nướng của người Thái phủ Quỳ, rồi thưởng thức các đặc sản như cam Quỳ Hợp, ổi Nghĩa Đàn,… Điều đó cho thấy ẩm thực là nhân tố quan trọng, có sức thu hút du khách rất lớn. Một trong những nhu cầu quan trọng của khách du lịch chính là ăn. Ăn không chỉ để giải quyết nhu cầu dinh dưỡng mà còn để được thưởng thức các đặc sản ẩm thực ở các vùng miền, địa phương, của các cộng đồng dân tộc khác nhau. Ăn để thưởng thức, để cảm nhận và để thấu hiểu hơn các nền văn hóa khác mình. Ẩm thực là yếu tố văn hóa cộng đồng quan trọng, thể hiện bản sắc văn hóa của các cộng đồng. Nên thưởng thức ẩm thực là để giao lưu văn hóa, để hiểu về cộng đồng khác. Ẩm thực của các cộng đồng ở miền Tây Nghệ An rất đa dạng và phong phú. Mỗi địa phương có những đặc sản riêng mang đặc trưng của nền nông nghiệp cũng như của môi trường tự nhiên nơi đó. Mặt khác, trong mỗi địa phương, các cộng đồng lại có những cách thức chế biến, những định chế văn hóa riêng liên quan đến ẩm thực và tạo ra một thế giới ẩm thực phong phú. Trong những năm qua, du lịch miền Tây Nghệ An có sự tham gia đóng góp quan trọng của ẩm thực truyền thống ở các địa phương. Ẩm thực tạo ra sức hút để dẫn lối du khách đến với miền Tây. Cũng chính ẩm thực là nhân tố quan trọng để giữ chân du khách ở lại, và để gọi mời họ quay lại với những vùng đất này. Mặt khác, du khách không chỉ có mỗi nhu cầu thưởng thức ẩm thực, mà còn mong muốn được trải nghiệm trong thế giới ẩm thực của các cộng đồng ở miền Tây Nghệ An. Nhiều người đến với miền Tây để được nhìn ngắm, tham gia cùng chế biến các món ăn đặc sản của các cộng đồng. Họ còn đưa gia đình, nhất là trẻ con đi cùng để được trải nghiệm ẩm thực, cũng để cho con hiểu hơn về cuộc sống của những người miền núi. Thế nên, cả trên phương diện kinh tế lẫn văn hóa, đều có thể thấy được ẩm thực là nhân tố tạo nên sức hấp dẫn của du lịch nông nghiệp nói riêng và du lịch văn hóa nói chung ở miền Tây Nghệ An.

Mâm cơm của xã Tiền Phong (xã Hạnh Dịch) tham gia hội thi

Thứ hai, Ẩm thực kết nối nông nghiệp và du lịch: Du lịch nông nghiệp, ở một góc độ nào đó là thể hiện mối quan hệ giữa hai lĩnh vực kinh tế khác nhau là nông nghiệp và du lịch. Đây là những ngành nghề khác nhau nhưng lại có quan hệ với nhau khi được đưa vào kết nối để phát triển. Và ẩm thực truyền thống của các cộng đồng là nhân tố quan trọng để kết nối lĩnh vực nông nghiệp với lĩnh vực du lịch. Chuỗi giá trị ẩm thực truyền thống là những nhân tố gắn kết nông nghiệp với du lịch tạo thành một vòng tròn phát triển bởi nông nghiệp tạo ra ẩm thực, ẩm thực thu hút khách du lịch và du lịch tác động lại các hoạt động nông nghiệp,… Đó là một quy trình trong phát triển du lịch nông nghiệp. Như đã nói ở phần trên, ẩm thực truyền thống có sức hấp dẫn quan trọng đối với khách du lịch. Mặt khác, ẩm thực cũng là một sản phẩm, một kết quả từ các hoạt động nông nghiệp. Chính các hoạt động nông nghiệp là cơ sở hình thành nền ẩm thực của các cộng đồng. Hầu hết các cộng đồng ở miền Tây Nghệ An đều dựa vào hoạt động nông nghiệp, trong đó chủ yếu là canh tác nương rẫy, ruộng bậc thang, khai thác lâm thổ sản, chăn nuôi và đánh bắt thủy sản ở các sông, suối,… Nền nông nghiệp của họ mang tính chất rừng núi, chịu quy định của các nhân tố rừng núi, nên cũng hình thành và phát triển nền ẩm thực mang tính chất núi rừng. Những loại nếp nương tạo ra những món xôi mang hương vị núi rừng. Hoạt động đánh bắt ở suối nước chảy cũng hình thành các món cá nướng, hoạt động săn bắt đưa về những món đặc sản từ gà rừng, lợn rừng, sóc, chuột rừng,… Rồi các hoạt động chăn nuôi tạo nên những món ăn từ gà bản, lợn bản, cá ao,… Như vậy, chính các hoạt động nông nghiệp đã tạo ra ẩm thực để thu hút du khách đến với miền Tây Nghệ An. Theo chiều ngược lại, các hoạt động du lịch cũng tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của nông nghiệp, đặc biệt là các hoạt động nông nghiệp truyền thống của các cộng đồng ở miền Tây Nghệ An. Khi du lịch nông nghiệp phát triển, nhu cầu về ẩm thực truyền thống tăng cao hơn. Để đáp ứng nhu cầu của du khách về ẩm thực truyền thống thì phải khôi phục, phát triển các hoạt động nông nghiệp truyền thống nhằm cung cấp các sản phẩm để chế biến ẩm thực truyền thống. Những hoạt động chăn nuôi gà bản, lợn bản trước đây chỉ phát triển chậm để đáp ứng nhu cầu trong gia đình, khi du lịch phát triển thì người ta đẩy mạnh chăn nuôi hơn để phục vụ khách du lịch. Các hoạt động như săn bắt, hái lượm trước đây cũng gắn với việc bảo vệ nương rẫy hay thỉnh thoảng mới đi lấy măng, lấy rau để sử dụng trong gia đình, thì nay được xem là các hoạt động khai thác để đáp ứng nhu cầu cho du khách và các hoạt động này cũng trở thành hoạt động kinh tế hàng hóa. Rõ ràng, nhu cầu ẩm thực trong phát triển du lịch nông nghiệp đã giúp cho việc khôi phục, phát triển các hoạt động nông nghiệp truyền thống được đẩy mạnh hơn.

Nền nông nghiệp tạo ra các sản phẩm và quy định đến nền ẩm thực truyền thống để thu hút khách du lịch. Rồi các hoạt động du lịch nông nghiệp cũng qua ẩm thực để kích thích, thúc đẩy các hoạt động nông nghiệp truyền thống của các cộng đồng địa phương. Đó là mối quan hệ qua lại giữa du lịch nông nghiệp và hoạt động nông nghiệp mà nhân tố làm cầu nối cho mối quan hệ đó chính là ẩm thực. Mặt khác, chính các hoạt động du lịch, để đáp ứng nhu cầu của du khách thì ẩm thực truyền thống nhiều khi cũng bị thay đổi trong một số nguyên liệu, gia vị hoặc cách chế biến, qua đó cũng ảnh hưởng đến một số hoạt động nông nghiệp một cách trực tiếp hoặc gián tiếp. Nhìn chung, nền nông nghiệp nào thì tạo ra nền ẩm thực đó. Những định chế văn hóa liên quan đến nông nghiệp, đến ẩm thực cũng ảnh hưởng mạnh đến hoạt động du lịch. Xét cho cùng, du lịch nông nghiệp gắn bó mật thiết với các hoạt động sản xuất nông nghiệp và văn hóa nông nghiệp. Vây nên ẩm thực không chỉ là cầu nối nông nghiệp với du lịch mà còn là nhân tố văn hóa để kết nối con người với con người, các nền văn hóa khác nhau lại với nhau một cách chặt chẽ hơn.

Cơm lam, món ăn được các du khách ưu thích

Thứ ba, Ẩm thực kết nối cộng đồng bản địa với du khách: Du lịch nông nghiệp cũng là một loại hình du lịch trải nghiệm. Chúng ta cần hiểu khái niệm du lịch trải nghiệm một cách sâu rộng hơn và đúng nghĩa hơn để hình dung về mối quan hệ giữa du khách với người bản địa. Du lịch trải nghiệm có thể hiểu là một quá trình mà khách du lịch được chuyển đổi từ khách thể hóa sang chủ thể hóa các giá trị văn hóa cộng đồng qua quá trình hành vi hóa và nội tâm hóa. Ở đó, du khách bước vào nền văn hóa của người địa phương một cách tự nhiên nhưng có sự chủ động và có chương trình, kế hoạch bài bản. Du lịch trải nghiệm là một quá trình cần cả sự hài hòa giữa hành vi hóa và nội tâm hóa, tức là từ tham gia vào các hoạt động văn hóa cùng với người dân địa phương đến hiểu và tiếp nhận dần những giá trị văn hóa đó một cách chủ động hơn. Như vậy, du lịch trải nghiệm là hệ thống hoạt động có tổ chức để tạo môi trường và điều kiện cho khách du lịch tham gia vào các hoạt động văn hóa xã hội cùng với người dân bản địa và từ đó tiếp cận và tiếp nhận các giá trị văn hóa của cộng đồng người bản địa một cách tự nhiên nhưng chủ động và sự tương tác của họ được dẫn dắt bởi những người làm du lịch cùng cộng đồng người dân địa phương. Với tư cách là một loại hình, một sản phẩm du lịch thì du lịch trải nghiệm cũng cần phải đặt giá trị kinh tế, giá cả trong quá trình tương tác. Nhưng giá trị của du lịch trải nghiệm còn cao hơn nữa khi nó góp phần quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng địa phương đến với du khách một cách trực tiếp nhất qua quá trình hành vi hóa và nội tâm hóa, cũng là quá trình khách thể hóa sang chủ thể hóa các giá trị văn hóa truyền thống. Vậy nên, du lịch trải nghiệm có giá trị quan trọng trong việc phát triển kinh tế gắn với bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Du lịch trải nghiệm là một quá trình văn hóa hóa khách thể, nên xây dựng sản phẩm du lịch trải nghiệm cần phải dựa vào các giá trị văn hóa đặc trưng. Sản phẩm du lịch trải nghiệm phải hướng đến là sản phẩm đa giá trị, gắn với nhiều hoạt động khác nhau và nhiều mục tiêu khác nhau. Sản phẩm du lịch trải nghiệm chính là những tương tác để giúp cho khách du lịch hoàn thành quá trình hành vi hóa và nội tâm hóa các giá trị văn hóa của cộng đồng bản địa, từ đó giúp cho khách du lịch tiến gần hơn việc chia sẻ các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng địa phương. Mục tiêu là hướng đến hiểu biết và chia sẻ các giá trị văn hóa truyền thống nhưng nhất thiết phải được thực hiện bằng các hành vi tương tác giữa chủ thể văn hóa với các du khách và cả những bên liên quan khác như doanh nghiệp, chính quyền địa phương, du khách khác,… Dựa trên quan điểm đó, ẩm thực lại là cầu nối quan trọng giữa khách du lịch với người dân địa phương. Người dân địa phương, ở đây là những đồng bào dân tộc Thái, Thổ, Khơ Mú, Mông, Ơ Đu, là những người tạo ra nguyên liệu từ các hoạt động nông nghiệp, cũng là người chế biến các món ăn dựa vào tri thức và kinh nghiệm của cộng đồng được truyền đạt qua nhiều thế hệ. Khách du lịch là đối tượng hướng đến, là những người thưởng thức các món ẩm thực của người dân địa phương làm ra. Việc thưởng thức ẩm thực là một quá trình tương tác văn hóa giữa du khách và dân bản địa. Họ có thể tương tác trực tiếp hoặc gián tiếp qua các món ăn nhưng đều là một quá trình chia sẻ các giá trị văn hóa. Cao hơn nữa, khách du lịch còn trải nghiệm cách thức chế biến các món ẩm thực. Đây là quá trình chủ thể hóa du khách bởi nó đã thực hiện trao truyền tri thức bản địa và cũng là quá trình nội tâm hóa khách thể qua việc cảm nhận và tiếp nhận những tri thức ẩm thực nói riêng và tri thức văn hóa nói chung. Như vậy, ẩm thực chính là cầu nối quan trọng gắn kết khách du lịch với những người dân địa phương, với cộng đồng bản địa.

Ẩm thực là một nhân tố quan trọng trong phát triển du lịch nông nghiệp ở miền Tây Nghệ An. Ẩm thực truyền thống của các cộng đồng dân tộc sinh sống ở miền Tây Nghệ An mang đậm tính chất núi rừng, là những nền văn hóa ẩm thực đa dạng và phong phú gắn với mỗi địa phương, mỗi cộng đồng. Vậy nên, ẩm thực là một nguồn lực quan trọng để thu hút du khách và phát triển du lịch văn hóa nói chung và du lịch nông nghiệp nói riêng. Với việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Quyết định số 1948/QĐ-BNNMT ngày 27/5/2026 về phê duyệt Kế hoạch thực hiện nội dung phát triển du lịch nông thôn thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2030 đã tạo sự thống nhất trong nhận thức và hành động của toàn ngành về phát triển du lịch nông thôn theo hướng cộng đồng, sinh thái, trải nghiệm nông nghiệp, làng nghề gắn với bảo tồn thiên nhiên và văn hóa bản địa; góp phần thực hiện hiệu quả, thành công Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026 – 2030, nâng cao đời sống người dân nông thôn, đặc biệt là hộ nghèo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

ThS. Hoàng Đình Ngọc