Khi con tằm trở thành “công nhân dệt lụa” ở Mỹ Đức

Trên những thửa ruộng ven sông, dâu xanh mướt, trong những gian nhà thấp, nong tằm xếp ngay ngắn, tỏa ra mùi ngai ngái rất riêng của làng lụa. Giữa không gian tưởng như không đổi ấy, nghề tơ tằm nơi đây đã âm thầm bước sang một hướng đi khác – khi con tằm không chỉ nhả tơ để tạo kén, mà trực tiếp làm nên sản phẩm.

Người mở ra hướng đi ấy là bà Phan Thị Thuận, Nghệ nhân Ưu tú, Giám đốc Công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức. Sinh ra và lớn lên trong gia đình nhiều đời gắn bó với nghề, bà Thuận thấm thía từng công đoạn của chuỗi sản xuất tơ tằm truyền thống, từ đất trồng dâu, lá nuôi tằm đến ươm, se, dệt. Chính sự am hiểu ấy đã khiến bà sớm nhận ra những giới hạn của cách làm cũ khi nghề truyền thống phải đối mặt với áp lực cạnh tranh ngày càng lớn từ sản xuất công nghiệp.

Từ quan sát con tằm đến ý tưởng tự dệt chăn tơ

Năm 2023, chăn bông tơ tằm tự dệt Mỹ Đức tiếp tục thu hút sự quan tâm của giới chuyên môn, trở thành một trường hợp điển hình khi bàn về đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực làng nghề truyền thống. Sản phẩm không chỉ gây chú ý bởi tính độc đáo, mà còn bởi cách tiếp cận khác biệt trong việc khai thác giá trị tự nhiên của con tằm.

Theo bà Thuận, hành trình ấy được bắt đầu từ rất sớm: “Sản phẩm ra đời là kết tinh của nhiều tâm huyết và quá trình mày mò thử nghiệm. Từ đầu những năm 2010, trong những lần quan sát con tằm làm tơ, đan kén, tôi đã nghĩ đến việc để con tằm tự dệt chăn tơ thay vì chỉ tạo kén như cách làm truyền thống”.

Từ những quan sát tưởng như giản dị ấy, cùng sự kiên trì và tính toán cẩn trọng của người thợ, hàng vạn con tằm đã cùng góp từng sợi tơ mỏng, liên tục và không rối, tạo nên những tấm chăn bền, nhẹ và mang đậm giá trị thủ công – một kết quả khó đạt được nếu chỉ dựa vào kỹ thuật dệt thông thường hay sản xuất công nghiệp.

Ý tưởng cho ra đời chăn bông tơ tằm tự dệt không bắt nguồn từ phòng thí nghiệm hay máy móc hiện đại, mà từ những quan sát rất đời thường. Đầu những năm 2010, trong những ngày ngồi bên nong tằm, bà Phan Thị Thuận để ý cách con tằm nhả tơ, đan kén. Chỉ trong vòng đời ngắn ngủi khoảng 20 ngày ăn lá dâu, con tằm có thể tạo ra một sợi tơ dài hàng trăm, thậm chí hàng nghìn mét, liên tục và không rối.

“Nếu con tằm có thể tự tạo ra sợi tơ hoàn chỉnh như vậy, tại sao mình không để nó tự làm ra sản phẩm?”, bà Thuận đặt câu hỏi.

Câu hỏi tưởng chừng giản đơn ấy lại mở ra một hướng tiếp cận hoàn toàn khác. Thay vì để tằm nhả tơ tạo kén tròn rồi con người phá kén, ươm tơ, se sợi, dệt cửi, bà bắt đầu nghĩ đến việc cho con tằm tự dệt trên mặt phẳng, tạo thành những tấm kén phẳng – tiền thân của chăn bông tơ tằm.

Khi con tằm rời khuôn kén truyền thống

Trong phương thức truyền thống, chất lượng sản phẩm phụ thuộc rất lớn vào tay nghề người thợ. Chỉ một sai sót nhỏ trong khâu ươm hay dệt cũng có thể khiến sợi tơ bị đứt, rối hoặc kém đều, buộc phải xử lý lại bằng biện pháp công nghiệp. Điều này vô hình trung làm mất đi một phần giá trị tự nhiên của tơ tằm.

Từ thực tế đó, bà Phan Thị Thuận kiên trì thử nghiệm cách làm mới. Khi con tằm đã đủ tơ trong bụng và ngừng ăn lá dâu, người nuôi đưa tằm vào một mặt phẳng được chuẩn bị sẵn theo kích thước định hình. Trong khoảng 3 đến 4 ngày, con tằm tự di chuyển, ngoái đầu sang hai bên, nhả sợi tơ phủ đều trên bề mặt cho đến khi cạn tơ.

Không có khung cửi, không có máy móc, cũng không có sự can thiệp trực tiếp vào sợi tơ. Hàng vạn con tằm, mỗi con góp một phần nhỏ, cùng nhau tạo thành tấm kén phẳng liền mạch. Khi hoàn thành nhiệm vụ, con tằm được đưa ra ngoài để tiếp tục vòng đời sinh học của mình. Cách làm này không chỉ giảm phụ thuộc vào tay nghề dệt, mà còn giữ được tính nguyên bản của sợi tơ – điều mà sản xuất công nghiệp khó có thể đạt được.

Giữ trọn giá trị sinh học của sợi tơ

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực vật liệu sinh học, tơ tằm là sợi protein tự nhiên đặc biệt, trong đó lớp keo tơ (sericin) đóng vai trò quan trọng giúp bảo vệ sợi, điều hòa nhiệt và độ ẩm. Trong nhiều quy trình dệt công nghiệp, lớp keo này thường bị loại bỏ để thuận tiện cho sản xuất, nhưng đồng thời làm giảm giá trị sinh học vốn có của sợi tơ.

Với phương pháp tằm tự dệt, sợi tơ được nhả trực tiếp từ miệng con tằm, đi qua tuyến keo tự nhiên, giữ nguyên cấu trúc sinh học. Chính vì vậy, chăn bông tơ tằm tự dệt có độ nhẹ, độ thoáng và khả năng giữ ấm khác biệt rõ rệt, phù hợp cho cả trẻ nhỏ, người cao tuổi và những người có làn da nhạy cảm.

Từ giá trị tiêu dùng, sản phẩm này còn mở ra hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực vật liệu thân thiện môi trường. Thực tế, các đối tác từ Nhật Bản và Pháp đã ứng dụng tấm kén tơ tằm mỏng đặt giữa hai lớp kính trong xây dựng, giúp điều hòa nhiệt độ, giảm nóng – lạnh, hướng tới các ngôi nhà an toàn và bền vững.

Không dừng lại ở đổi mới sản phẩm, Công ty TNHH Dâu tằm tơ Mỹ Đức hiện có 1 sản phẩm đạt OCOP 5 sao và 4 sản phẩm OCOP 4 sao đang chờ nâng hạng. Với nghệ nhân Phan Thị Thuận, OCOP không chỉ là danh hiệu, mà là quá trình chuẩn hóa toàn bộ chuỗi sản xuất, từ đất trồng dâu, canh tác theo hướng hữu cơ, môi trường nuôi tằm sạch, đến khâu hoàn thiện và thị trường tiêu thụ.

Song song với sản xuất, bà Thuận dành nhiều tâm huyết cho việc truyền nghề. Từ học sinh tiểu học đến sinh viên đại học, nhiều thế hệ trẻ được tiếp cận nghề tơ tằm không chỉ như một sinh kế, mà như một giá trị văn hóa cần được gìn giữ và phát triển bằng tư duy mới.

Ở Phùng Xá hôm nay, con tằm vẫn nhả tơ như hàng trăm năm trước. Chỉ khác rằng, thay vì khép mình trong chiếc kén tròn quen thuộc, nó đã bước ra một hình hài mới – trở thành “người thợ” thầm lặng, góp phần mở ra hướng đi bền vững cho nghề tơ tằm Việt Nam trong thời đại hiện đại hóa.

Nguồn: hanoimoi.vn (Bùi Đông st)