26/12/2021 | 09:50

Âm vang tiếng trống Đại Đồng

Âm vang tiếng trống Đại Đồng

Không hình thành làng nghề đặc trưng nhưng tại huyện Thanh Chương có một làng nghề làm trống lâu đời nổi tiếng mà những người sành sỏi về trống thường rỉ tai nhau về đây đặt hàng. Đó là làng nghề trống xã Đại Đồng dọc dốc Rạng, trên đường Quốc lộ 46. Với quy mô nhỏ lẻ, chủ yếu là của anh em nhà họ Phan nhưng hàng năm nơi đây vẫn tạo ra hàng trăm chiếc trống xứ "Nhút" ấn tượng mà tiếng vang của nó khiến bất kỳ ai cũng cảm thấy rạo rực, phấn khích.

 Hậu duệ đời thứ 9 và nhứng bí kíp gia truyền độc đáo

Từ xã Hưng Tây, Hưng Nguyên, Nghệ An, tổ tiên dòng họ Phan đã mang nghề làm trống gia truyền nức tiếng thời đó về đặt những viên gạch đầu tiên mở ra nghề làm trống tại mảnh đất Thanh Văn (nay là xã Đại Đồng- huyện Thanh Chương). Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, dẫu cuộc sống hiện đại với nhiều đổi thay nhưng những hậu duệ dòng họ Phan vẫn kiên trì, bền bỉ lưu giữ nghề cha ông để lại với niềm tự hào và tình yêu chưa bao giờ tắt.

Chúng tôi tìm về xưởng sản xuất trống lớn và lâu đời nhất của ông Phan Văn Cư (sinh năm 1959). Trong cơ ngơi khang trang với đủ loại trống từ trống chầu, trống lân, trống nhạc lễ, trống đại…đã hoàn thành chuẩn bị giao cho khách, ông Cư say sưa giới thiệu và đánh thử trống cho khách hàng xem. Cạnh đó là gỗ ngổn ngang, máy móc, công cụ được trang bị đang sẵn sàng cho những mẻ trống mới. Ngoài sân những tấm da trâu bò đang được nẹp phơi dưới nắng cẩn thận. Tất cả được ông Cư kiểm tra thận trọng để đảm bảo tiêu chuẩn đưa vào làm trống.

Là hậu duệ đời thứ 9, kế thừa những kiến thức làm trống độc đáo cha truyền con nối, bằng quá trình tôi luyện và niềm đam mê mãnh liệt với nghề, ông Cư cũng đúc rút ra nhiều kinh nghiệm quý báu để tạo nên một chiếc trống tốt, âm thanh vang vọng, có hồn.

Để hoàn thành một chiếc trống cần trải qua 4 công đoạn: Tìm nguyên liệu tốt; Làm tang, Bưng trống và Trang trí. Trong đó việc lựa chọn nguyên liệu đóng vai trò vô cùng quan trọng quyết định tiếng vang và độ bền của một chiếc trống. Theo ông Cư, trong các loại gỗ thì gỗ mít là loại gỗ dẻo nhẹ, ít co giãn,"đánh ít vang nhiều", đặc biệt gỗ càng già, âm thanh thu được càng vang vọng. Những chiếc trống truyền thống từ xưởng của ông sử dụng 100% gỗ mít để làm tang trống nên sẽ có giá thành cao hơn so với thị trường. Để tìm được nguồn gỗ mít chất lượng, hàng tháng ông và con trai đều lặn lội lên các huyện miền núi Tương Dương, Quế Phong, Kỳ Sơn... vào tận nhà dân để thu mua, đặt hàng.

Da làm mặt trống chủ yếu sử dụng da bò vì cho âm thanh tốt hơn, chỉ những loại trống cỡ đại mới sử dụng đến da trâu. Da của con vật càng già thì độ bền và âm thanh càng rền. Da được thu mua tươi chưa qua tẩm ướp muối từ các cơ sở giết mổ về sẽ được cạo bớt phần mỡ thừa để đạt đến một độ dày nhất định. Sau đó dùng nẹp căng ra phơi nắng, nếu trời mưa thì đốt lửa hong từ 15 đến 20 ngày rồi lại đem vào sấy đến đủ độ để đảm bảo da khô không bị mục, mủn, mốc trong quá trình sử dụng.

 Đem gỗ vào máy cưa thành những thanh đều rộng từ 5 đến 10 cm tùy thuộc vào từng loại trống. Sau khi phơi khô, chúng lại tiếp tục được xẻ thành những thanh dăm và bào để có độ cong, dày theo ý muốn. Từ các thanh dăm này, người thợ sẽ lắp ghép trong những thanh tre để tạo thành phần tang trống. Khi chuẩn bị bưng trống, người thợ sẽ đem tang trống ra bào chuốt cho tròn đều, cân đối, trơn tru.

 Công đoạn bưng trống hay còn gọi là công đoạn néo da vào tang trống là khó nhất, yêu cầu kỹ thuật cao và kinh nghiệm dày dặn từ người làm. Người ta cho tang trống vào bệ néo cố định, dùng da trâu bò đã đạt chuẩn áp vào tang trống sao cho cân đối và néo lại bằng dây thừng. Để căng da trống, sau mỗi lần dẫm lên da trống, người thợ lại cho kích đẩy trống lên một chút, cứ như thế cho tới khi da trống căng và gõ vào tiếng vang như ý muốn.

Sau khi bịt da trống xong người thợ phải khéo léo đục lỗ và chốt vào đó những dãy đinh tre đều đặn, đẹp mắt để cố định phần da và tang trống. Cuối cùng là trang trí trống như đóng đai, thêm họa tiết, sơn màu theo yêu cầu của khách hàng.

 Mỗi công đoạn làm trống đều không hề đơn giản đòi hỏi người thợ phải cẩn thận, tỷ mỉ, đôi tay khéo léo mới tạo ra được một chiếc trống đạt chuẩn. Bất kỳ một sai sót nhỏ nào đều có thể làm trống bị lỗi méo mó, tiếng kêu đục. Bên cạnh đó với mỗi loại trống như trống lễ hội, trống đám ma, trống nhà thờ, trống thiếu nhi,... sẽ có một yêu cầu về âm thanh, độ vang, độ rền khác nhau, do đó người thợ cũng cần có năng khiếu thẩm âm tốt để tạo được chiếc trống đúng mục đích.

Thu nhập cao?

Hiện nay cơ sở sản xuất Cư Hồng của ông Phan Văn Cư là lớn nhất vùng. Ngoài xưởng tại nhà riêng, ông cũng mở rộng thêm 2 cơ sở tại huyện Anh Sơn và Đô Lương. Không website, fanpage hay thương mại điện tử rầm rộ, khách hàng đến với cơ sở Cư Hồng qua sự giới thiệu của người quen. Nhờ uy tín gần xa, hàng năm xưởng cũng sản xuất và bán ra thị trường khoảng 500 chiếc trống. Gía bán mỗi loại từ vài triệu đến vài chục triệu đồng. Sau khi trừ chi phí nguyên liệu, nhân công, máy móc,... cũng mang về thu nhập hàng chục triệu đồng mỗi tháng cho gia đình.

Nhờ đơn đặt hàng đều đặn, xưởng ông Cư cũng góp phần giải quyết việc làm thường xuyên cho 10 lao động với mức chi trả 200.000-400.000 đồng/ngày tùy vào trình độ của người làm. Những dịp cận Tết, đơn hàng dồn dập, ông phải thuê thêm nhân công thời vụ.

Ngoài xưởng của ông Cư thì xưởng của của ông Phan Văn Ngụ (em trai ông Cư) kế đó cũng làm không hết việc. Vì thế kinh tế ngày càng khá giả, nghề làm trống của anh em nhà ông Cư trở thành điểm sáng về mô hình phát triển kinh tế trong vùng.

Người trẻ không mặn mà với nghề?

Ông Cư, ông Ngụ là một trong số ít người "ăn nên làm ra " với cái nghề được đánh giá tỷ mỷ, kỳ công này. Còn lại rất ít người trụ vững được, đặc biệt là người trẻ. Trước đây để hoàn thành một chiếc trống mất cả tháng trời. Ngày nay nhờ có máy móc công nghệ hỗ trợ trống được làm nhanh gấp bội. Với những loại trống nhỏ chỉ mất một ngày là có thể làm xong. Tuy nhiên có những công đoạn cần làm thủ công cũng tốn nhiều công sức của người thợ.

Là truyền nhân kế cận và nắm giữ những bí quyết làm trống riêng độc đáo của dòng họ, anh Phan Văn Dũng, Phan Tuấn Văn (con ông Cư) là hai trong số những người trẻ tiếp nối nghiệp cha để duy trì và phát triển xưởng gia đình. "Kỹ thuật khó, học nghề lâu, thời gian, công sức bỏ vào một chiếc trống không hề nhỏ thách thức tính kiên nhẫn của nhiều người. Chỉ những người thật sự đam mê mới có thể trụ vững và theo đuổi nghề này" Anh Dũng cho hay.

Trống làm ra được bán cho các nhà thờ họ, đền, chùa,...Tuổi thọ của một chiếc trống rất bền theo thời gian, có những cái lên đến 20 năm. Bên cạnh đó nguyên liệu gỗ Mít ngày càng khan hiếm, đắt đỏ, trong khi trên thị trường xuất hiện nhiều sản phẩm trống giá rẻ do được làm từ những loại gỗ không chất lượng. Tình trạng này đặt sản phẩm trống truyền thống của làng nghề Đại Đồng vào vị thế cạnh tranh gay gắt, đầu ra có nhưng không phải là dồi dào, chủ yếu là khách quen thân và những người thực sự sành sỏi về trống tìm mua.

Những khó khăn trên khiến người trẻ ngày nay không mặn mà học nghề mà tìm hướng thoát ly hoặc làm nghề khác dẫn đến nguy cơ mai một nghề làm trống là rất lớn. Thực tế này đã diễn ra ở nhiều làng trống nức tiếng một thời như Phúc Thành (Yên Thành) hay Nghi Đức (TP Vinh). Trái ngược với cảnh tấp nập người mua kẻ bán xưa kia, nay chỉ còn là dĩ vãng với đôi ba hộ làm nghề, chủ yếu là nghệ nhân cao tuổi - những người vẫn trăn trở việc bảo tồn nghề như một nét văn hóa làng xã.

Trong đời sống văn hóa đặc sắc của người Việt, tiếng trống đã trở thành một giai điệu không thể thiếu. Tiếng trống ngân vang rộn ràng báo hiệu một năm học mới thắng lợi, tiếng trống liên hồi những ngày rằm tháng Giêng tháng Bảy gợi nhớ về nguồn cội cha ông hay tiếng trống não nề tiễn người về nơi chín suối,... Dù buồn hay vui, với sự hiện diện của mình, tiếng trống đã góp phần làm cảm xúc của chúng ta trở nên trọn vẹn và ý nghĩa hơn.

Đằng sau mỗi tiếng trống thấm đẫm tâm trạng ấy là bàn tay tài hoa và tâm huyết của những nghệ nhân làm trống. Đối với họ làm trống không đơn thuần chỉ là nghề kiếm cơm gạo mà còn là tình yêu và niềm tự hào khi gìn giữ vẹn nguyên nghề quý của cha ông trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại.

Có chăng chính quyền xã cần có đề án phát triển làng nghề trống, tạo đầu ra cho sản phẩm để nhân rộng những cơ sở làm trống thành công như ông Cư, ông Ngũ? Bên cạnh đó, các cơ sở cần đẩy mạnh thương mại điện tử, lập Website, fanpage,... quảng bá để đưa sản phẩm trống truyền thống độc đáo của mình tới khách hàng trên khắp mọi miền Tổ quốc. Với những cách làm hay, hi vọng trong thời gian tới, tiếng trống Đại Đồng sẽ ngày càng phát triển và vang xa.

Tuyết Trinh - Văn phòng điều phối Nông thôn mới tỉnh Nghệ An

  • Tin mới cập nhật
  • Tin đọc nhiều nhất