26/11/2021 | 14:00

Xây dựng Nông thôn mới: BÀI TOÁN NÀO CHO CÔNG TÁC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG

 Môi trường là 1 trong 19 tiêu chí xây dựng Nông thôn mới, nó ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng sống của người nông dân. Trong 19 tiêu chí quy định theo Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng Nông thôn mới, vấn đề môi trường thuộc tiêu chí 17 và có nói đến 08 nội dung, đó là: Tỷ lệ hộ được sử dụng nước hợp vệ sinh và nước sạch theo quy định; Tỷ lệ cơ sở sản xuất - kinh doanh, nuôi trồng thủy sản, làng nghề đảm bảo quy định về bảo vệ môi trường; Xây dựng cảnh quan, môi trường xanh - sạch - đẹp, an toàn; Mai táng phù hợp với quy định và theo quy hoạch; Chất thải rắn trên địa bàn và nước thải khu dân cư tập trung, cơ sở sản xuất - kinh doanh được thu gom, xử lý theo quy định; Tỷ lệ hộ có nhà tiêu, nhà tắm, bể chứa nước sinh hoạt hợp vệ sinh và đảm bảo 3 sạch; Tỷ lệ hộ chăn nuôi có chuồng trại chăn nuôi đảm bảo vệ sinh môi trường; Tỷ lệ hộ gia đình và cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm tuân thủ các quy định về đảm bảo an toàn thực phẩm.

Con đường đến trường rợp hoa ở làng quê của xã Sơn Thành, huyện Yên Thành

Tuy nhiên, với thực trạng ô nhiễm môi trường ở nông thôn như hiện nay, đây là tiêu chí khó thực hiện trong bộ tiêu chí xây dựng Nông thôn mới. Bởi lẽ, đây là vấn đề lớn của toàn xã hội nhất là đối với một địa phương có sản xuất nông nghiệp đa dạng như Nghệ An nên đòi hỏi ý thức cao của người dân, sự quan tâm vào cuộc quyết liệt của chính quyền, kinh phí đầu tư lớn, chế tài xử lý đủ sức răn đe,... nhiều địa phương, người dân nông thôn vẫn không có thói quen gom rác lại để xử lý. Chất thải chăn nuôi bị đẩy ra cống rãnh. Cùng với hệ thống nhà vệ sinh tự hoại, nước thải sinh hoạt cũng chảy theo ra cống rãnh gây ô nhiễm nguồn nước mặt, ao hồ, lâu dần ngấm xuống làm ô nhiễm nguồn nước ngầm. Rác thải sau khi thu gom chưa được xử lý đúng cách, mới chỉ dừng lại ở việc đốt rác, gây ô nhiễm không khí. Vẫn còn một lượng không nhỏ các loại vỏ lọ hóa chất thuốc bảo vệ thực vật bị vứt ngoài bãi rác, mà chưa có cách gì để xử lý triệt để.

Tại các làng nghề ở nông thôn, nguồn nước thải chưa được xử lý vẫn xả ra môi trường, gây ô nhiễm không chỉ khu vực làng nghề mà còn ảnh hưởng nhiều đến các làng xung quanh. Rồi theo dòng chảy tự nhiên đem ô nhiễm đi rất xa, ảnh hưởng cả một vùng. Đó là chưa kể đến thói quen thả rông trâu bò, chó,… và chất thải của các động vật này vẫn còn nhiều ở ngoài đường, trong các khu vực công cộng,…

Tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn quốc gia trên địa bàn nông thôn chưa bảo đảm yêu cầu, tỷ lệ đạt thấp. Ranh giới giữa nước sạch và nước hợp vệ sinh còn chưa rõ ràng, nhiều xã mới chỉ đạt tiêu chuẩn nước hợp vệ sinh chứ chưa đạt tiêu chuẩn nước sạch.

Các hộ chăn nuôi gia đình dù đã xử lý môi trường nhưng vẫn không triệt để gây thất thoát xả thải ra môi trường; đó còn chưa kể đến những doanh nghiệp vì lợi nhuận mà “bán rẻ lương tâm”, bất chấp tính mạng và sức khỏe của người dân, còn có hành vi che giấu sai phạm gây hậu quả nghiêm trọng. Mặt khác, các cơ sở sản xuất kinh doanh đa phần nhỏ lẻ, vốn ít, công nghệ lạc hậu, việc xử lý môi trường là tự phát, chưa có báo cáo đánh giá tác động môi trường; các làng nghề chưa được quy hoạch, gây ô nhiễm môi trường; ý thức của chủ doanh nghiệp chưa cao, còn tư tưởng chạy theo lợi nhuận,... là những nguy cơ gây ảnh hưởng đến môi trường. Thêm vào đó, việc quan tâm quy hoạch nghĩa trang đạt chuẩn, tăng cường trồng cây xanh để giảm thiểu ảnh hưởng đến môi trường; mỗi xã cần phải có nơi thu gom, xử lý nước thải, chất thải, biết rằng, đây là vấn đề khó thực hiện triệt để do quỹ đất cũng như kinh phí hạn hẹp. Ngoài ra, do thiết bị, công nghệ trong sản xuất công nghiệp, làng nghề, tiểu thủ công nghiệp... còn lạc hậu và thủ công, khu vực sản xuất, kinh doanh hầu như chưa có các công trình xử lý nước thải nên hậu quả về ô nhiễm môi trường mỗi ngày thêm gia tăng.

Tính đến hết tháng 10 năm 2021, toàn tỉnh có 173 làng nghề đã được UBND tỉnh công nhận với cơ cấu ngành nghề như sau: ngành nghề mây tre đan 46 làng; nghề chế biến lương thực, thực phẩm 31 làng; nghề sản xuất chổi đót, chiếu cói, giấy gió 10 làng; nghề mộc dân dụng và mỹ nghệ, đóng tàu thuyền, 24 làng; nghề chế biến hải sản 10 làng; nghề dâu tằm tơ, móc sợi, dệt thổ cẩm 18 làng; nghề chẻ chu hương, sản xuất hương 12 làng; nghề sản xuất gạch, ngói 03 làng; nghề cơ khí 1 làng; nghề gây trồng cây cảnh 7 làng; nghề muối 11 làng (trong đó, có 62/173 làng nghề hoạt động tốt (chiếm 35,8%), có 52 làng nghề hoạt động khá (chiếm 30,1%), có 37 làng nghề hoạt động cầm chừng (chiếm 21,4%), có 22 làng nghề đã ngừng hoạt động (chiếm 12,7%) và có 31 HTX, 28 Tổ hợp tác hoạt động trong các làng nghề). Hầu hết các cơ sở hoạt động có quy mô nhỏ, manh mún, chủ yếu là quy mô hộ gia đình, công nghệ lạc hậu làm ô nhiễm môi trường. Nước thải chưa qua xử lý hoặc xử lý chưa đạt QCVN do hệ thống xử lý không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. chất thải rắn xử lý không triệt để.

Có 941 trang trại chăn nuôi (theo quy mô của Luật Chăn nuôi). Cụ thể như sau: Trang trại lợn: 438 trang trại, bao gồm 24 trang trại quy mô lớn, 75 trang trại quy mô vừa và 339 trang trại chăn nuôi quy mô nhỏ; Trang trại bò: 21 trang trại, bao gồm 04 trang trại quy mô lớn, 8 trang trại quy mô vừa và 9 trang trại quy mô nhỏ; Trang trại gia cầm: 482 trại, trong đó có 332 trại gà (73 trang trại quy mô vừa, 259 trang trại quy mô nhỏ) và 150 trại vịt (45 trang trại quy mô vừa, 105 trang trại quy mô nhỏ). Tổng đàn trâu bò ước tính: 764.937 con tăng 2,07%, trong đó trâu 269.515 con, bò 495.422 con; tổng đàn lợn khoảng 916.532 con tăng 2,13%; tổng đàn gia cầm khoảng 29.616 con tăng khoảng 8,36%, trong đó, các trang trại chăn nuôi gia cầm chủ yếu tập trung tại các huyện vùng đồng bằng như: Nghi Lộc, Diễn Châu, Yên thành, Nam Đàn, Quỳnh Lưu,.... Trong năm qua, trên địa bàn tỉnh vẫn tiếp tục xảy ra dịch tả lợn Châu Phi tại hầu hết các huyện thị thành ảnh hưởng đến 8.822 hộ thuộc 305 xã, tổng số lợn tiêu hủy 30.780 con; ngoài ra còn phát sinh các loại dịch bệnh khác như: cúm gia cầm và lở mồm long móng trâu, bò xảy ra nhỏ lẻ tại một số ít địa phương. Gia súc, gia cầm bị bệnh được tiêu hủy bằng tiêu độc, khử trùng theo quy định của Bộ Tài nguyên và Môi trường. Hiện nay, tình trạng ô nhiễm môi trường do chăn nuôi tiếp tục tái diễn, bị báo chí, người dân phản ánh như Trang trại lợn Massan Nghệ An, trang trại chăn nuôi hộ gia đình Ông Nguyễn Thế Anh, Trang trại chăn nuôi lợn hộ gia đình Thức - Tuyết,…và vẫn còn 01 cơ sở nằm trong danh sách cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng (Trang trại lợn Thái Dương - Công ty TNHH lợn giống ngoại Thái Dương), hiện nay đang dừng hoạt động.

Thu gom chất thải rắn sinh hoạt tại đô thị đã được được chính quyền địa phương rất quan tâm, các công ty môi trường có đủ tư cách pháp nhân, máy móc và nhân lực. Tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt được thu gom khoảng 1.123,633 tấn/ngày đạt 70,24% (trong đó, tại đô thị 432,981 tấn/ngày đạt 96,5%, nông thôn 690,652 tấn/ngày đạt 60 %); thành phố Vinh có tỷ lệ thu gom cao nhất đạt 98%. Tại khu vực nông thôn, việc thu gom chất thải rắn sinh hoạt chủ yếu do hợp tác xã tự tổ chức thu gom. Các địa phương đang tích cực thực hiện các tiêu chí về môi trường trong chương trình xây dựng nông thôn mới, UBND các huyện đã và đang triển khai xây dựng các điểm tập kết chất thải rắn tại các xã, thành lập các tổ hợp tác xã dịch vụ môi trường. Vùng nông thôn việc phân bố dân cư khá xa nhau dẫn đến việc thu gom rác chưa triệt để, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa, việc thu gom rác thải hầu như chưa thực hiện, rác thải thường được đốt tại gia đình. Tổng lượng chất thải rắn được thu gom xử lý khoảng 830,053 tấn/ngày đạt 73,87% (trong đó, tại khu vực đô thị khoảng 415,662 tấn/ngày đạt 96%, khu vực nông thôn khoảng 414,391 tấn/ngày đạt 60%). Tính đến thời điểm hiện nay, trên địa bàn tỉnh có 15 khu xử lý chất thải rắn sinh hoạt đã được đầu tư xây dựng và đang hoạt động. Trong đó 09 khu xử lý chất thải rắn được xây dựng theo đúng quy hoạch; 04 khu xử lý đầu tư xây dựng chưa đồng bộ, sử dụng phương pháp chôn lấp/bán chôn lấp hoặc đốt tự phát; 02 khu xử lý chất thải rắn được xây dựng theo Quy hoạch Nông thôn mới.

Đồng chí Thái Văn Nông, PGĐ Sở Tài nguyên và Môi trường và ông Trần Quốc Hoàn Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Đầu tư phát triển và xây dựng Quốc tế kiểm tra Lò đốt rác công nghệ mới tại xã Minh Thành, huyện Yên Thành do Công ty sản xuất và lắp ráp năm 2020

Hiệu quả của công tác kiểm tra, giám sát các hoạt động của doanh nghiệp về bảo vệ môi trường chưa cao, chưa xử lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật trong công tác quản lý, bảo vệ môi trường,... Mặt trái và hệ lụy của quá trình đô thị hoá tăng nhanh đã tác động rất lớn đến môi trường và biến đổi khí hậu, trong đó không thể tránh khỏi việc môi trường sống của con người đang bị đe dọa, suy thoái nghiêm trọng bởi ô nhiễm từ các chất thải, nước thải của các khu công nghiệp, làng nghề, khu dân cư,... Vì vậy, việc xây dựng nông thôn mới đặt ra mục tiêu, tiêu chí cho các vùng nông thôn cũng vừa là thách thức vừa là động lực, là cơ hội để bộ mặt nông thôn khởi sắc trên đà phát triển. Song, vấn đề cốt lõi là suy nghĩ và hành xử đúng mực của con người đối với thiên nhiên, môi trường.

Để cải thiện tiến tới đạt được tiêu chí về môi trường nông thôn, trước hết cần tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân. Chính quyền và các đoàn thể cần tăng cường vận động nhân dân thực hiện các biện pháp vệ sinh môi trường khu dân cư, khử trùng tiêu độc khu vực chuồng trại, đường làng ngõ xóm, khơi thông cống rãnh, thu gom, xử lý rác thải và xây dựng các công trình nước sạch, công trình vệ sinh đúng tiêu chuẩn. Việc tổ chức các đội tự quản vệ sinh môi trường tại các thôn/xóm/bản là hoàn toàn có thể thực hiện được.

Ngày chủ nhật xanh ở xã Hưng Đông

Theo đó, lực lượng này có chức năng tuyên truyền và trực tiếp thu gom rác thải tại các khu dân cư, có sự vào cuộc tham gia của các hội đoàn thể. Kinh phí duy trì một phần do xã chi, một phần do người dân đóng góp. Cùng với đó, nơi tập kết, xử lý rác tập trung cần được tiến hành phù hợp với thực tế và quy hoạch chung của địa phương. Việc xây dựng Nông thôn mới cần được phối hợp triển khai đồng bộ và tận dụng tốt nguồn lực từ các chương trình, dự án khác. Lồng ghép các nội dung cuộc vận động "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá ở khu dân cư", thực hiện hương ước - quy ước trong giữ gìn vệ sinh môi trường nông thôn. Vận động nhân dân thực hiện nếp sống văn minh, xây dựng gia đình văn hóa; khuyến khích phát triển sản xuất, chăn nuôi gắn với bảo vệ môi trường (tiêu biểu như làm bể biogas để xử lý chất thải chăn nuôi); đẩy mạnh công tác trồng, chăm sóc và bảo vệ rừng, tạo môi trường trong lành và cảnh quan sáng - xanh - sạch - đẹp; phát động các phong trào chỉnh trang đường làng ngõ xóm, khuôn viên gia đình và xây dựng các công trình vệ sinh kiên cố, đạt chuẩn. Vì môi trường, bên cạnh sự vào cuộc của chính quyền địa phương, rất cần ý thức tự giác của chính bà con nông dân trong việc: Phân loại rác thải sinh hoạt tại gia, thu gom rác thải, tránh để rác bừa bãi hoặc ô nhiễm quanh khu vực gia đình cư trú; không thả rông chó mèo; sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng cách, ngưng trước khi thu hái theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất, vỏ lọ, bao gói thuốc cần được thu gom tập kết vào một nơi quy định,…

Việc phân loại rác thải, thu gom và xử lý rác thải là một trong những yếu tố quan trọng trong việc giữ gìn vệ sinh môi trường nông thôn. Tại một số địa phương, chính quyền đang đầu tư xây dựng hệ thống lò đốt rác thải sinh hoạt quy mô liên xã và giao cho các hợp tác xã quản lý và vận hành. Đối với các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ cần được nhắc nhở, ký cam kết bảo vệ môi trường,...

Môi trường là yếu tố tác động trực tiếp đến chất lượng cuộc sống của người dân và diện mạo nông thôn. Do vậy cấp uỷ và chính quyền cơ sở cần vào cuộc, chỉ đạo sát sao để các tầng lớp nhân dân thấy rõ được trách nhiệm của mình trong bảo vệ môi trường, xây dựng cảnh quan môi trường tạo ra những miền quê đáng sống ở khu vực nông thôn./.

Th.S Hoàng Đình Ngọc